درس 6: زمین خانه‌ی پر آب ما

در بیشتر جاهای زمین آب به فراوانی پیدا می‌شودایستگاه فکرصفحه ۴۳ کتاب درسی

ما و همه‌ی جانوران و گیاهان به آب نیاز داریم. کتاب همین‌جا آیه‌ای از قرآن کریم می‌آورد: هر چیز زنده‌ای را از آب به وجود آوردیم (سوره‌ی انبیاء، آیه‌ی ۳۰).

1. الف) اگر یک روز آب لوله‌کشی قطع شود، چه مشکلاتی برای ما و بقیّه‌ی مردم به وجود می‌آید؟

   پاسخ: نمی‌شود دست شست، غذا پخت، حمام کرد و لباس شست. بیمارستان و نانوایی و مدرسه هم نمی‌توانند کار کنند.

2. ب) از آب چه استفاده‌هایی می‌کنیم؟

   پاسخ: نوشیدن، شستن، پختن، وضو گرفتن، آب دادن به گیاهان و به دام‌ها، و کار در کارخانه‌ها.

آب به شکل‌های گوناگون و در جاهای مختلفایستگاه فکرصفحه ۴۴ کتاب درسی

آب فقط در شیرِ خانه نیست: دریا، رودخانه، چشمه، برف روی کوه، یخِ زمستان، و ابرِ آسمان همه آب‌اند.

1. الف) چه جانورانی را می‌شناسید که در آب زندگی می‌کنند؟

   پاسخ: ماهی، لاک‌پشت آبی، قورباغه، نهنگ و مرغ دریایی که روی آب می‌نشیند.

2. ب) آیا در بدن ما، جانوران و گیاهان هم آب وجود دارد؟

   پاسخ: بله. اشک و عرق و خونِ ما آب دارند؛ اگر برگ یا هندوانه را فشار دهید آب بیرون می‌آید.

قصّه‌ی ذرّه‌ی آبشگفتی‌های آفرینشصفحه ۴۵ کتاب درسی

این صفحه هفت تصویر شماره‌دار دارد و قصّه را خودِ ذرّه‌ی آب تعریف می‌کند: من یک ذرّه‌ی کوچک آب هستم. دوستان من هم ذرّه‌های کوچک آب بودند، روی برگ‌های یک گل. روزی با آن‌ها از سرما به هم نزدیک شدیم و یک قطره را ساختیم.

در سه تصویر اوّل، هوا کم‌کم تاریک و سرد می‌شود و ذرّه‌های پراکنده‌ی روی برگ جمع می‌شوند تا در تصویر سوم یک قطره‌ی درست‌وحسابی دیده شود.

قطره به هوا می‌رود و ابر می‌شودشگفتی‌های آفرینشصفحه ۴۵ کتاب درسی

خورشید از پشت کوه‌ها خودش را بالا کشید و شروع به تماشای ما کرد. ما کمی گرم شدیم؛ باز هم گرم‌تر و گرم‌تر. تعدادی از دوستانمان از ما جدا شدند و به هوا رفتند. بعد از مدّتی من هم با تعدادی از دوستانم به هوا رفتم؛ بالا و بالاتر. هرچه بالاتر می‌رفتیم هوا سردتر و تعداد ما زیادتر می‌شد. آن‌قدر زیاد و زیاد شدیم که همگی یک ابر بزرگ را ساختیم.

باد ما را با خود برد. رفتیم و رفتیم تا به بالای کوهی رسیدیم. هوا خیلی سرد شد. باز با تعدادی از دوستانم از سرما به هم چسبیدیم و دوباره به شکل یک قطره درآمدیم. سنگین شده بودیم؛ دیگر نمی‌توانستیم خود را در آن بالاها نگه داریم… به‌سرعت پایین آمدیم… و تصویر هفتم بارانِ تندی است که از ابری تیره می‌بارد.

کتاب قصّه را نیمه‌کاره رها می‌کند و می‌نویسد: بقیّه‌ی این قصّه را بگو. جواب یکی نیست — قطره ممکن است به رودخانه برود، در خاک فرو رود یا دوباره روی همان برگ بنشیند.

نگهبان آبصفحه ۴۶ کتاب درسی

با اینکه در زمین آب فراوان است، باید در مصرف آب صرفه‌جویی کنیم؛ چون بیشتر آب‌ها شور هستند. در ایران باستان، افرادی از آب چشمه‌های بزرگ نگهبانی می‌کردند.

از امروز همه‌ی شما نگهبان آب هستید. به جاهای مختلف مدرسه بروید و ببینید آب در چه جاهایی و چگونه به هدر می‌رود.

1. الف) چگونه می‌توانید از هدر رفتن آب جلوگیری کنید؟

   پاسخ: شیرِ چکّه‌کن را خبر دهید تا درست شود، موقع مسواک زدن و صابون زدن شیر را ببندید، و شیر آبخوری را بعد از خوردن کامل ببندید.

از آلودگی آب جلوگیری کنیمگفت‌وگو کنیدصفحه ۴۷ کتاب درسی

کتاب دو تصویر روبه‌روی هم گذاشته و می‌پرسد وقتی به گردش می‌روی، دوست داری کدام وضعیت را ببینی؟

1. الف) چه چیزهایی آب را آلوده می‌کنند و چه کسی آب‌ها را آلوده می‌کند؟

   پاسخ: آشغال و پلاستیکی که در طبیعت رها می‌شود، فاضلاب، و مواد شیمیایی. آلوده‌کننده کسی نیست جز خودِ ما.

2. ب) ما بچّه‌ها چه کارهایی می‌توانیم انجام دهیم تا آب‌ها آلوده نشوند؟

   پاسخ: آشغالمان را با خودمان برگردانیم، در رودخانه و چشمه چیزی نریزیم و به بزرگ‌ترها هم یادآوری کنیم.

هر آبی آشامیدنی نیست؛ آبِ زلال هم ممکن است آلوده باشد.

آب و کارِ مردمعلم و زندگیصفحه ۴۸ کتاب درسی

یکی از دانش‌آموزان که شغل پدرش با آب ارتباط دارد گزارشی از شغل او تهیه می‌کند و برای بقیّه می‌گوید. گروهی از بچّه‌ها هم گزارشی درباره‌ی استفاده‌های دریا تهیه کرده‌اند.

1. الف) چه شغل‌هایی می‌شناسید که با آب ارتباط دارند؟

   پاسخ: ماهیگیر، ملوان، کشاورز، آتش‌نشان، لوله‌کش و کسی که در تصفیه‌خانه‌ی آب کار می‌کند.

زیرِ آب یا رویِ آب؟در اختیار شماصفحه ۴۹ کتاب درسی

بازیِ درس اوّل برگشته است، این بار با فهرست مشخّص. این وسیله‌ها را یکی‌یکی در ظرف آب بیندازید: توپ کوچک، سنگ، درِ فلزی شیشه‌ی مربا، درِ پلاستیکی شیشه‌ی مربا، پاک‌کن، ماسه، مداد، شانه‌ی پلاستیکی، گیره‌ی فلزی و خمیر مجسّمه‌سازی.

قبل از انداختن هر وسیله حدس خود را بگویید، بعد امتحان کنید. وسیله‌ها را به دو گروه دسته‌بندی کنید.

1. الف) چگونه این دسته‌بندی را انجام دادید؟

   پاسخ: بر اساس اینکه هر وسیله روی آب ماند یا به ته ظرف رفت. درِ فلزی و درِ پلاستیکی هم‌اندازه‌اند ولی مثل هم رفتار نمی‌کنند — همین جالب‌ترین قسمت آزمایش است.

2. ب) آب شهر یا روستای شما چگونه به دست می‌آید؟

   پاسخ: در جاهای مختلف فرق دارد: از سدّ و رودخانه، از چاه، از چشمه یا از قنات. از بزرگ‌ترها بپرسید.

در پایان این فعّالیت، دست‌های خود را با آب و صابون بشویید.