درس 12: گوناگونی گیاهان
صفحه ۱۰۳ تا ۱۱۰ کتاب درسی
سه پیشنهاد برای طبقهبندیصفحه ۱۰۴ کتاب درسی
مینا، سوسن و بنفشه به همراه خانوادههای خود به جنگل رفته بودند و برای اوّلین بار گیاهانی را دیدند که با گیاهان محلّ زندگی آنها تفاوت داشتند. آنها میخواستند بدانند چگونه میتوان این گیاهان را طبقهبندی کرد.
دانشآموزان سه پیشنهاد دادند: یکی گفت باید به شکل برگها توجّه کرد؛ دیگری گفت تعداد گلبرگها در گیاهان متفاوت است پس آن را در نظر بگیریم؛ و سومی گفت شکل ریشهها برای دستهبندی مهم است. گروه شما چه پیشنهادی میدهد؟
تکلپه و دولپهفعّالیتصفحه ۱۰۵ کتاب درسی
قبلاً آموختید گیاهانی که دانهی یکقسمتی دارند تکلپه و گیاهانی که دانهی دوقسمتی دارند دولپه نامیده میشوند. با توجّه به آنچه در سال گذشته آموختید، جدول کتاب را بهطور گروهی کامل کنید.
جالب این است که هر سه پیشنهادِ صفحهی قبل درستاند و به یک جواب میرسند: برگ، ریشه، شمار گلبرگ و نوع دانه همه با هم هماهنگاند.
| ویژگی گیاه | تکلپه | دولپه |
|---|---|---|
| ریشهی راست | … | … |
| ریشهی افشان | … | … |
| برگ دراز و باریک | … | … |
| برگ پهن | … | … |
| ۳ یا ۶ گلبرگ | … | … |
| ۴ یا ۵ گلبرگ | … | … |
| دانهی یکقسمتی | … | … |
| دانهی دوقسمتی | … | … |
گل از چه قسمتهایی تشکیل شده است؟فعّالیتصفحه ۱۰۵ کتاب درسی
همهی گیاهان تکلپه و دولپه از گیاهان گلدار هستند. در هر گروه یک شاخه گل مانند گل سرخ، نیلوفر یا سوسن را از نزدیک مشاهده کنید. قسمتهای متفاوت هر گل را جدا کنید و روی میز بچینید، سپس با تصویر کتاب مقایسه کنید و نام هر بخش را بنویسید.
- کاسبرگ
- بیرونیترین بخش گل که غنچه را میپوشاند
- گلبرگ
- بخش رنگی گل
- پرچم
- بخشی که دانههای گَرده در آن ساخته میشود
- مادِگی
- بخشی که پس از گردهافشانی به میوه تبدیل میشود
از گل تا دانهفکر کنیدصفحه ۱۰۶ کتاب درسی
قسمت بالای پرچم گل گلایل را روی یک مقوّای سیاه تکان دهید؛ گَرد زردرنگی که مشاهده میکنید دانههای گَرده است.
دانههای گرده از پرچم به روی مادِگی منتقل میشوند. این عمل را گردهافشانی میگویند. باد، جانوران و انسان به گردهافشانی کمک میکنند. معمولاً پس از گردهافشانی، قسمتی از مادِگی به میوه تبدیل میشود و دانه درون میوه تشکیل میشود.
الف) زنبور عسل چگونه به گردهافشانی کمک میکند؟
پاسخ: زنبور برای شهد به گل مینشیند و دانههای گرده به بدنش میچسبد؛ وقتی به گل بعدی میرود، گرده را با خود میبرد.
ب) کتاب مراحل رشد میوهی انار را از گل تا میوه نشان میدهد و میخواهد آنها را شمارهگذاری کنید.
پاسخ: ترتیب را از روی اندازه و شکل تشخیص دهید: غنچه، گلِ باز، ریختن گلبرگها و بزرگ شدن تهگل، و بعد انارِ رسیده.
دانهدار و بدون دانهفعّالیتصفحه ۱۰۸ کتاب درسی
دانه رشد میکند و یک گیاه جدید را به وجود میآورد. از دانهی گوجهفرنگی، گیاه گوجهفرنگی و از دانهی کاج، درخت کاج به وجود میآید. گیاهانی مانند کاج و گوجهفرنگی با دانه تولیدمثل میکنند و به آنها گیاهان دانهدار میگویند.
همهی گیاهان دانهدار، گلدار نیستند؛ مثلاً کاج دانه دارد، امّا گل و میوه ندارد. دانههای کاج در بخشی به نام مخروط تشکیل میشوند؛ به این گیاهان مخروطدار میگویند.
دانشآموزان برای اوّلین بار در جنگل خزه و سرخس را دیدند. این گیاهان دانه ندارند ولی آنها هم تولیدمثل میکنند: گیاهانِ بدون دانه هاگ دارند و با هاگ تولیدمثل میکنند. این گیاهان در مکانهای مرطوب رشد میکنند.
| ویژگی | سوسن | انار | کاج | خزه | سرخس |
|---|---|---|---|---|---|
| گل | … | … | … | … | … |
| مخروط | … | … | … | … | … |
| هاگ | … | … | … | … | … |
| دانه | … | … | … | … | … |
الف) چه گیاهانی میشناسید که به روشهای دیگری جز با دانه و هاگ زیاد میشوند؟
پاسخ: سیبزمینی از غده، پیاز از پیازش، توتفرنگی از ساقهی رونده، و بسیاری از گیاهان خانگی از قلمه. اطّلاعات جمع کنید و گزارش دهید.
نمودار پایانی کتاب، همهی درس را در یک شکل جمع میکند: گیاهان به دانهدار و بدون دانه (هاگدار) تقسیم میشوند؛ دانهدارها به مخروطدار (کاج) و گلدار؛ و گلدارها به دولپه (انار) و تکلپه (سوسن). بدون دانهها هم خزه و سرخساند.