درس 2: مخلوطها در زندگی
صفحه ۵ تا ۱۴ کتاب درسی
کیسهی شکرِ کارگاه احمدفعّالیتصفحه ۶ کتاب درسی
پدر احمد قنّاد است و احمد هر وقت فرصت داشته باشد در کارگاه قنّادی به پدرش کمک میکند. یک روز کیسهی شکر پاره شد و شکر روی نخودچیها ریخت. احمد دید دانههای شکر بین نخودچیها پراکنده شدهاند و با خود فکر کرد: چگونه میتوانم دانههای شکر را از نخودچیها جدا کنم؟ و آیا اگر جدایشان کنم میتوانم دوباره مصرفشان کنم؟
- مقداری ماسه یا نمک و چند عدد مهره و تیله را در یک ظرف دردار بریزید و تکان دهید.
- با نوک مداد، چند سوراخ ریز در ته یک لیوان کاغذی یا یونولیتی ایجاد کنید.
- پیشبینی کنید اگر موادّ درون ظرف را در لیوان بریزید، چه اتّفاقی میافتد.
- لیوان را در یک بشقاب بگذارید و موادّ درون ظرف را در لیوان بریزید.
- لیوان را بهآرامی تکان دهید و ببینید چه مشاهده میکنید.
الف) آیا احمد میتواند به همین روش شکر را از نخودچیها جدا کند؟ و آیا پس از جدا شدن، شکل آنها تغییر میکند؟
پاسخ: بله؛ سوراخهای ریز دانههای کوچکتر را رد میکنند و بزرگترها میمانند. شکلِ خودِ شکر و نخودچی هم عوض نمیشود — به همین دلیل هر دو دوباره قابل استفادهاند.
مخلوط چیست؟گفتوگوصفحه ۷ کتاب درسی
هنگامی که مقداری ماسه یا نمک و تعدادی مهره و تیله را روی هم ریختید، یک مخلوط تهیه کردید. همهی ما در زندگی بارها مخلوط تهیه کردهایم؛ مثلاً وقتی سبزیهای گوناگون را روی هم میریزیم.
از مخلوط سبزی، یک تربچه را جدا کنید. آیا رنگ و شکل آن تفاوت میکند؟
| جامد در جامد | جامد در مایع | مایع در مایع |
|---|---|---|
| … | … | … |
| … | … | … |
قند، روغن و گچفعّالیتصفحه ۸ کتاب درسی
وقتی قند را در آب میاندازید و هم میزنید، ذرّههای قند بهآرامی از هم جدا میشوند و بعد از مدّتی بهطور یکنواخت در آب پراکنده میشوند. در این حالت میگوییم مخلوط یکنواخت است. به این نوع مخلوط، محلول میگویند. در محلولها هیچ مادّهای تهنشین نمیشود.
- درون سه لیوان که شمارهگذاری کردهاید تا نیمه آب بریزید.
- در لیوان (۱) سه حبّه قند و در لیوان (۲) سه قاشق روغن مایع بریزید و هم بزنید.
- در لیوان (۳) سه قاشق گچ یا آرد بریزید و هم بزنید.
- مشاهدههای خود را در جدول بنویسید.
| لیوان | موادّ موجود | شفّاف است / نیست | تهنشین میشود / نمیشود |
|---|---|---|---|
| ۱ | آب و قند | … | … |
| ۲ | آب و روغن مایع | … | … |
| ۳ | آب و گچ (یا آرد) | … | … |
- مخلوط
- وقتی دو یا چند مادّه را روی هم بریزیم
- محلول
- مخلوطی که یکنواخت است و چیزی در آن تهنشین نمیشود
همهی مخلوطهای شفّاف محلول نیستند و همهی محلولها هم لزوماً بیرنگ نیستند: دوغ شفّاف نیست و پس از مدّتی تهنشین میشود، پس محلول نیست.
شاخهنبات، خردهنبات، پودر نباتفعّالیتصفحه ۱۰ کتاب درسی
برای تهیهی چای شیرین میتوانیم نبات، شکر یا پودر قند را در چای حل کنیم. پیشبینی کنید کدامیک بهتر و سریعتر در آب حل میشود.
- درون سه لیوانِ شمارهگذاریشده تا نیمه آب معمولی بریزید.
- سه شاخه نبات با جرم تقریباً برابر بردارید؛ یکی را خرد کنید و دیگری را در هاون بکوبید تا پودر شود.
- شاخهنبات را در لیوان (۱) بیندازید، زمانسنج را روشن کنید و همزمان هم بزنید تا نبات کاملاً حل شود؛ زمان لازم را بنویسید.
- همین کار را با خردهنبات و پودر نبات تکرار کنید.
| نوع مادّه | پودر نبات | خردهنبات | شاخهنبات |
|---|---|---|---|
| زمان لازم برای حل شدن | … | … | … |
جرمِ هر سه تقریباً برابر انتخاب شده است؛ تنها چیزی که فرق میکند ریز و درشت بودن است.
گرما بر حل شدن اثر داردفعّالیتصفحه ۱۱ کتاب درسی
- در یک لیوان تا نیمه آب سرد بریزید.
- دو قاشق چایخوری شکر به آب اضافه کنید و زمانسنج را روشن کنید.
- مخلوط را با قاشق هم بزنید تا شکر کاملاً حل شود و زمان لازم را یادداشت کنید.
- همین آزمایش را با آب نیمگرم و آب داغ تکرار کنید.
- نتایج را روی نمودار ستونیِ کتاب رسم کنید.
| نوع آب | سرد | نیمگرم | داغ |
|---|---|---|---|
| زمان حل شدن | … | … | … |
الف) برای تهیهی سریع یک لیوان شیرعسل خنک چه راههایی پیشنهاد میکنید؟
پاسخ: دو نتیجهی همین درس را با هم به کار ببرید: عسل را در مقدار کمی شیرِ گرم حل کنید، بعد شیر سرد را اضافه کنید. و اگر جامد بود، اوّل ریزش کنید.
جداسازی مخلوطفعّالیتصفحه ۱۲ کتاب درسی
بیشتر مواد در دنیای اطراف ما بهصورت مخلوط هستند و گاهی لازم است اجزای مخلوطها را جدا کنیم.
- با ماژیک روی دو لیوان حروف (آ) و (ب) را بنویسید.
- در لیوان (آ) یک قاشق نمک، یک قاشق ماسه و تا نیمه آب بریزید و کاملاً هم بزنید. کدام مادّه در این مخلوط دیده نمیشود؟
- روی لیوان (ب) یک پارچهی نازک یا کاغذ صافی بگذارید و کش را دور آن بیندازید.
- مخلوط درون لیوان (آ) را روی صافی بریزید.
- چند قطره از مخلوط آب و نمکِ لیوان (ب) را روی یک ورقهی نازک آلومینیمی بچکانید و صبر کنید تا آب بخار شود.
| روش جدا کردن | مادّه یا موادّ جدا شده | مادّه یا موادّ باقیمانده |
|---|---|---|
| صاف کردن | … | … |
| تبخیر (بخار کردن) | … | … |
الف) نمکِ خوراکی را چگونه تهیه میکنند؟
پاسخ: به همان روشِ مرحلهی آخر: آبِ شور را در حوضچهها میگذارند تا آب تبخیر شود و نمک بماند. اطّلاعات جمع کنید و با پردهنگار به کلاس گزارش دهید.
کدام صافی؟فکر کنیدصفحه ۱۴ کتاب درسی
الف) برای جداسازی اجزای هریک از این مخلوطها از کدام صافیهای کتاب میتوان استفاده کرد: مخلوط سنگریزه، بادامزمینی شکسته و بادامزمینی سالم؛ مخلوط شن و ماسه در ساختمانسازی؛ مخلوط سبوس و آرد؟
پاسخ: هر بار صافیای که سوراخهایش از یک جزء بزرگتر و از جزء دیگر کوچکتر باشد. برای سبوس و آرد ریزترین توری، و برای شن و ماسه توریِ درشتتر.
من برای استفادهی درست از مخلوطها: در استفاده از مایع دستشویی زیادهروی نمیکنم؛ هیچگاه شویندههای مختلف را با هم مخلوط نمیکنم چون ممکن است به من آسیب برساند؛ هیچگاه محلولها و مخلوطهایی را که نمیشناسم نمیچشم؛ و هنگام استفاده حتماً برچسب روی ظرف را با دقّت میخوانم.