درس 13: زیستگاه

در بوستانفعّالیتصفحه ۱۱۲ کتاب درسی

دانش‌آموزان همراه آموزگار به بوستان رفتند. محیا گفت چه گیاهان متنوّعی این‌جا رشد کرده‌اند! زهره گفت گوش کنید، آواز پرندگان را می‌شنوید؟ و لانه‌ی پرنده‌ای را روی درخت نشان داد. یاسمن کمی جلوتر یک ملخ را روی گیاهی دید. سپس آموزگار پرسید: آیا می‌توانید بگویید موجودات زنده چه ویژگی‌هایی دارند؟

• موجودات زنده رشد می‌کنند.
• موجودات زنده می‌توانند موجوداتی شبیه به خود را تولید کنند.
• موجودات زنده نفس می‌کشند.
• موجودات زنده غذا می‌خورند.
• موجودات زنده حرکت می‌کنند.

در حیاط مدرسه یا بوستان نزدیک مدرسه، ابتدا موجودات زنده و غیرزنده را در یک جدول طبقه‌بندی کنید و بعد موجودات زنده را به گیاهان و جانوران تقسیم کنید. گیاهان و جانوران بوستان موجودات زنده‌اند، در حالی که خاک، آب، هوا و نور موجودات غیرزنده‌ی بوستان هستند.

گیاه‌خوار، گوشت‌خوار، همه‌چیزخوارجمع‌آوری اطّلاعاتصفحه ۱۱۳ کتاب درسی

درباره‌ی غذای جانورانی که در جدول نوشتید اطّلاعات جمع کنید و جدول کتاب را کامل کنید.

1. الف) کدام جانوران از گیاهان و کدام از گوشت جانوران دیگر تغذیه می‌کنند؟ آیا جانوری هست که هم از گوشت و هم از گیاه تغذیه کند؟

   پاسخ: به جانورانی که از گیاهان تغذیه می‌کنند گیاه‌خوار، به جانورانی که از جانوران دیگر تغذیه می‌کنند گوشت‌خوار، و به جانورانی که هم گیاه و هم گوشت می‌خورند همه‌چیزخوار می‌گویند. گنجشکِ جدول همه‌چیزخوار است.

زنجیره‌ی غذاییفکر کنیدصفحه ۱۱۴ کتاب درسی

ملخ برگ گیاه را می‌خورد. رابطه‌ی گیاه با ملخ را این‌طور نشان می‌دهند: برگ گیاه ← ملخ. ملخ هم می‌تواند غذای گنجشک باشد؛ رابطه‌ی آن‌ها را چگونه می‌توانید نشان دهید؟

به ارتباط غذایی موجودات زنده، زنجیره‌ی غذایی می‌گویند.

جهت پیکان مهم است: پیکان از خورده‌شده به خورنده می‌رود، یعنی جهتِ رفتنِ غذا.

شبکه‌ی غذاییفعّالیتصفحه ۱۱۵ کتاب درسی

معمولاً جانوری مانند گنجشک از چند نوع گیاه یا جانور تغذیه می‌کند. بسیاری از زنجیره‌های غذایی با هم ارتباط دارند؛ یعنی برخی جانوران در چند زنجیره‌ی غذایی مشترک هستند. بنابراین اگر در یک زنجیره‌ی غذایی، غذای جانوری کم شود، آن جانور می‌تواند غذای خود را از زنجیره‌های غذایی دیگر به دست آورد.

از ارتباط چند زنجیره‌ی غذایی، شبکه‌ی غذایی به وجود می‌آید.

1. الف) در شبکه‌ی غذایی کتاب، موش در چند زنجیره‌ی غذایی دیده می‌شود و غذای کدام جانوران است؟

   پاسخ: زنجیره‌ها را یکی‌یکی از روی پیکان‌ها بنویسید و بشمارید؛ بعد ببینید از موش چند پیکان بیرون می‌رود.

2. ب) اگر همه‌ی موش‌ها از بین بروند، آیا همه‌ی شاهین‌ها هم از بین می‌روند؟

   پاسخ: نه لزوماً؛ اگر شاهین در شبکه غذای دیگری هم داشته باشد می‌تواند از آن استفاده کند. همین است که شبکه را از زنجیره‌ی تنها مقاوم‌تر می‌کند.

زیستگاهفعّالیتصفحه ۱۱۶ کتاب درسی

خاک مرطوب باغچه یا گلدان، محلّ زندگی کرم خاکی است. کرم خاکی نمی‌تواند جایی که خشک یا پر از آب باشد زندگی کند. هر موجود زنده در جایی زندگی می‌کند که برای تغذیه، تنفّس، رشد، تولیدمثل و حرکت مناسب باشد؛ به این مکان زیستگاه آن موجود زنده می‌گویند.

زیستگاه‌ها گوناگون‌اند: زیستگاه بعضی ماهی‌ها رودخانه، دریاچه، دریا و اقیانوس است. رودخانه، دریا، جنگل، بیابان و حتّی گلدان خانه‌ی شما هر کدام یک زیستگاه است.

1. ۱با یک قاشق یک‌بارمصرف، خاک باغچه را به هم بزنید و کرم‌های خاکی درون آن را پیدا کنید.
2. ۲مقداری خاک را با کرم‌ها در یک ظرف بریزید.
3. ۳مقداری آب روی خاک بریزید تا سطح آن را بپوشاند.
4. ۴پیش‌بینی کنید برای کرم‌ها چه اتّفاقی می‌افتد و بعد مشاهده کنید.

1. الف) آیا ماهی، ببر و عقاب می‌توانند در هر جایی زندگی کنند؟ به چه دلیل؟

   پاسخ: نه؛ هرکدام فقط جایی زنده می‌ماند که غذا، هوا و جای مناسب برایش فراهم باشد. ماهی بیرون از آب نفس نمی‌کشد.

2. ب) آیا بوستان یا باغچه یک زیستگاه است؟ دلیل بیاورید.

   پاسخ: بله؛ بوستان زیستگاهی است که انسان آن را می‌سازد. انسان زیستگاه‌های طبیعی را هم تغییر می‌دهد و گاهی با فعّالیت‌هایی مثل جادّه‌سازی و ساختن شهرک و کارخانه آن‌ها را از بین می‌برد.

پس از انجام فعّالیت، کرم‌ها را به محلّ زندگی‌شان برگردانید.