درس 7: نور و مشاهده‌ی اجسام

تاریک‌ترین جایی که رفته‌ایدگفت‌وگوصفحه ۶۲ کتاب درسی

بچّه‌ها در کلاس درباره‌ی تاریکی گفت‌وگو می‌کردند. رضا گفت وقتی به مسافرت می‌رفتیم، در مسیر از داخل یک تونل خیلی تاریک رد شدیم. آرش گفت من یک بار با پدرم به یک غار رفته بودم؛ داخل غار خیلی تاریک بود و ما به‌سختی همدیگر را می‌دیدیم.

معلّم پرسید: آیا تا حالا در جایی بوده‌اید که کاملاً تاریک باشد و نتوانید هیچ چیزی ببینید؟

1. الف) چطور می‌توان مکانی را تاریک‌تر کرد، طوری که دیگر نتوانیم چیزی را ببینیم؟

   پاسخ: با بستن هر راهی که نور از آن می‌آید: در، پنجره، درزِ پرده. تا وقتی یک شکافِ نور بماند، چیزهایی دیده می‌شوند.

2. ب) چرا در جایی که کاملاً تاریک است، نمی‌توانیم چیزی ببینیم؟

   پاسخ: چون برای دیدن اجسام، نور لازم است. جسم در تاریکی سرِ جایش هست، ولی نوری نیست که از آن به چشم ما برسد.

نور را اجسامی تولید می‌کنند که به آن‌ها منبع نور می‌گویند.

نور چگونه حرکت می‌کند؟صفحه ۶۳ کتاب درسی

نوری که از منبع نور منتشر می‌شود، به‌صورت مستقیم و در جهت‌های مختلف حرکت می‌کند. تصویر کتاب انتشار نور خورشید را به همین صورت نشان می‌دهد.

1. الف) چه منبع‌های نوری دیگری می‌شناسید؟

   پاسخ: خورشید، لامپ، شمع، آتش، چراغ‌قوه و صفحه‌ی روشنِ تلفن همراه. ماه در این فهرست نیست؛ ماه نور خورشید را بازتاب می‌دهد.

در طبیعت انواع گوناگونی از حشرات وجود دارند که به آن‌ها شب‌تاب می‌گویند؛ شب‌تاب‌ها در تاریکی شب از خود نور تولید می‌کنند.

بازتابش نورهشدارصفحه ۶۵ کتاب درسی

دانش‌آموزان با آینه، نور خورشید را روی جاهای مختلف می‌اندازند. شما هم این کار را انجام دهید؛ آینه را کمی در دست خود بچرخانید و درباره‌ی مشاهدات خود گفت‌وگو کنید.

وقتی نور خورشید به آینه می‌تابد، از آن برمی‌گردد. به این پدیده بازتابش نور گفته می‌شود. بازتابش نور از سطح آب هم سبب ایجاد تصویرهای زیبا در پیرامون ما می‌شود.

1. الف) چه اجسام دیگری می‌شناسید که بتوانند مثل آینه نور را بازتاب دهند؟

   پاسخ: سطح آبِ ساکن، شیشه، کاشی و سنگِ صیقلی، قاشق فلزی براق و بدنه‌ی براق خودرو.

تابش نور شدید به چشم موجب آسیب‌دیدگی آن می‌شود. هرگز به خورشید نگاه نکنید و بازتاب نور خورشید از آینه را به طرف چشم دوستان خود نگیرید.

ما چگونه اجسام را می‌بینیم؟فعّالیتصفحه ۶۶ کتاب درسی

وقتی به اجسام نور می‌تابد، اجسام نور را بازتاب می‌کنند. وقتی نور بازتاب‌شده به چشم ما می‌رسد، می‌توانیم آن جسم را ببینیم. شکل کتاب همین را با گلبرگ‌ها نشان می‌دهد: نور به گلبرگ می‌تابد، از آن بازتاب می‌شود و به چشم می‌رسد.

در شکل صفحه، با رسم چند پیکان نشان دهید که این دانش‌آموز چگونه کتابش را می‌بیند.

پیکان‌ها باید دو مسیر داشته باشند: از منبع نور به کتاب، و از کتاب به چشم. اگر فقط یکی را بکشید، نصفِ ماجرا را کشیده‌اید.

بازیِ امید و دوستانشگفت‌وگوصفحه ۶۷ کتاب درسی

1. الف) آیا پسری که چشمانش بسته است، می‌تواند دوستانش را ببیند؟ چرا؟

   پاسخ: نه؛ نور به دوستانش می‌تابد و از آن‌ها بازتاب می‌شود، امّا پلک بسته نمی‌گذارد آن نور به چشمش برسد.

2. ب) پسری که پشت پرده پنهان شده است، کدام‌یک از دوستانش را می‌بیند و کدام را نمی‌بیند؟ به چه دلیل؟

   پاسخ: کسانی را می‌بیند که نورِ بازتاب‌شده‌شان بتواند مستقیم به چشم او برسد. نور خم نمی‌شود؛ هرکس پشتِ پرده باشد دیده نمی‌شود.

آینه‌ها و ویژگی‌های آن‌هافعّالیتصفحه ۶۸ کتاب درسی

هر چیزی که بتواند نور را به‌طور منظّم بازتاب دهد، مانند آینه عمل می‌کند. آینه‌های معمولی را که در خانه‌ها استفاده می‌کنیم آینه‌ی تخت می‌نامند. امّا همه‌ی آینه‌ها تخت نیستند؛ بعضی آینه‌ها فرورفته و بعضی برآمده‌اند.

1. ۱به سطح درونی یک قاشق فلزی براق و نو نگاه کنید. تصویر خود را چگونه می‌بینید؟
2. ۲سطح بیرونی قاشق را نگاه کنید. این بار تصویر خود را چگونه می‌بینید؟

آینه‌ی تخت

آینه‌ی صاف؛ همان که در خانه استفاده می‌کنیم

آینه‌ی فرورفته

آینه‌ای که وسطش به داخل رفته است، مانند سطح درونی قاشق

آینه‌ی برآمده

آینه‌ای که وسطش بیرون زده است، مانند سطح بیرونی قاشق

قاشق دو آینه است در یک وسیله: سطح درونی‌اش فرورفته و سطح بیرونی‌اش برآمده.

کاربردهای آینه‌هامقایسهصفحه ۶۹ کتاب درسی

به تصویر خود در یک آینه‌ی تخت، یک آینه‌ی فرورفته و یک آینه‌ی برآمده دقّت کنید. آینه‌ها را دور و نزدیک کنید و ویژگی‌های تصویر در هر سه را در جدول بنویسید. اگر آینه‌ی فرورفته و برآمده در اختیار نداشتید، می‌توانید از قاشق فلزی براق و نو استفاده کنید.

1. الف) چه کاربردهایی از آینه‌ها به نظرتان می‌آید؟

   پاسخ: آینه‌ی تخت برای دیدن خود و برای آینه‌های داخل ساختمان؛ آینه‌ی برآمده برای دیدن محدوده‌ی وسیع‌تر، مثل آینه‌ی سرِ پیچ و آینه‌ی فروشگاه؛ آینه‌ی فرورفته برای آرایش و برای آینه‌ی دندانپزشکی.

پشتِ سرتان را ببینیدایستگاه فکرصفحه ۷۰ کتاب درسی

1. الف) چگونه می‌توانید بدون اینکه سرِ خود را به عقب برگردانید، اجسامی را که پشت سر شما هستند ببینید؟

   پاسخ: با یک آینه. نورِ بازتاب‌شده از اجسامِ پشت سر، به آینه می‌خورد و از آن‌جا به چشم ما برمی‌گردد.

2. ب) آینه‌های خودرو چگونه به راننده‌ها کمک می‌کنند تا بتوانند پشت سر خود را ببینند؟

   پاسخ: همان کار را می‌کنند. آینه‌های بغلِ خودرو معمولاً برآمده‌اند تا محدوده‌ی بیشتری دیده شود.