درس 6: زندگی ما و آب
صفحه ۵۳ تا ۶۰ کتاب درسی
خاک رُس و سنگریزهفعّالیتصفحه ۵۴ کتاب درسی
در دو ظرف یکسان، به مقدار مساوی خاک رُس و سنگریزه بریزید. مقدار کمی از موادّ داخل هر ظرف را بین دو انگشت خود بگذارید و دو انگشت را به هم بمالید. بین آنها چه تفاوتی مشاهده میکنید؟ سپس به مقدار مساوی در هر دو ظرف کمی آب بریزید.
الف) میان انگشتها چه فرقی حس میکنید؟
پاسخ: خاک رُس نرم و ریز است و ذرّاتش به هم چسبیدهاند؛ سنگریزه درشت و زبر است و بین دانههایش فاصله هست. همین فاصله است که در ادامه تعیین میکند آب کجا فرو میرود.
اردوی طبیعتگردیصفحه ۵۴ کتاب درسی
در یک روز بهاری دانشآموزان همراه معلّم خود به اردوی طبیعتگردی رفتند و نزدیک یک رودخانه رسیدند. گروهی روی زمین پر از سنگریزهی کنار رودخانه و گروهی دیگر روی یک زمین خاکی مشغول بازی شدند. مدّتی بعد نمنم باران شروع شد.
هنگام رفتن به یک محلّ سرپوشیده، معلّم پرسید: به نظر شما برای آب بارانی که به سطح زمین میرسد چه اتّفاقی میافتد؟ در جایی که بازی میکردید، آب باران در زمین فرو میرود یا روی آن جاری میشود؟
بچّهها ابتدا پیشبینیهای خود را بیان کردند و سپس با وسایل سادهای که داشتند مشغول آزمایش کردن شدند.
ترتیب کار مهم است: اوّل پیشبینی، بعد آزمایش. اگر برعکس باشد، نتیجه هیچوقت غافلگیرکننده نیست.
در کدام لیوان آب بیشتر فرو میرود؟مقایسهصفحه ۵۵ کتاب درسی
الف) با توجّه به آزمایشی که انجام دادید، آب در زمین خاکی بیشتر فرو میرود یا سنگریزه؟
پاسخ: در سنگریزه؛ چون بین دانههای درشت راهِ باز بیشتری هست. در خاک رُسِ فشرده آب کند پیش میرود و بیشترش روی زمین میماند.
ب) کتاب سه نوع خاک را کنار هم گذاشته است: خاک رُس، خاک باغچه و ماسه. پیشبینی کنید در کدامیک آب بیشتر فرو میرود. چرا؟
پاسخ: در ماسه بیشتر از همه و در خاک رُس کمتر از همه؛ خاک باغچه میان این دو است. هرچه دانهها درشتتر و فاصلهشان بیشتر باشد، آب راحتتر رد میشود.
تشکیل آبهای زیرزمینیجمعآوری اطّلاعاتصفحه ۵۶ کتاب درسی
معمولاً مقداری از آب باران و برف در زمین فرو میرود. وقتی این آب به سنگهای سخت یا خاک رُس برسد، دیگر فرو نمیرود و در بالای آنها جمع میشود. این آب را آب زیرزمینی مینامند.
در بسیاری از مناطق کشور ما رودها و دریاچههای دائمی وجود ندارد و میزان بارندگی هم کم است. مردم برای مصرف خانگی یا کشاورزی با کندن چاه یا قنات، از آبهای زیرزمینی استفاده میکنند.
آبی که از بارش باران و ذوب برفها تشکیل میشود، در سرازیریها به راه میافتد و ابتدا جویهای کوچک و سپس رود را به وجود میآورد.
الف) آیا در شهر یا روستای شما چشمه، چاه یا قنات وجود دارد؟
پاسخ: دربارهی چشمه، چاه و قنات و استفادههایی که مردم از آنها میکنند اطّلاعات جمع کنید و نتایج تحقیق خود را با دادهنما یا پردهنگار به کلاس گزارش دهید.
چرا آبِ این چاه آلوده است؟گفتوگوصفحه ۵۷ کتاب درسی
الف) با توجّه به شکل کتاب، دلیل آلوده شدن این چاه چیست؟
پاسخ: چاه فاضلاب نزدیک چاه آب کنده شده است. همانطور که آب باران در زمین فرو میرود، فاضلاب هم فرو میرود و خودش را به آب زیرزمینی میرساند.
سه چاه، چند سال بعدمقایسهصفحه ۵۸ کتاب درسی
شکل این صفحه چند چاه را نشان میدهد که با فاصله از یکدیگر و با عمقهای متفاوت کنده شدهاند. تصویر دوم همانجا را «چند سال بعد» نشان میدهد: سطح آب پایین رفته و دو چاه خشک شدهاند.
الف) آیا از هر سه چاه میتوان به آب رسید؟ از کجا فهمیدید؟
پاسخ: فقط از چاههایی که تهشان پایینتر از سطح آب زیرزمینی است. از روی خطّ آب در شکل میشود دید کدام چاه به آن رسیده است.
ب) پیشبینی میکنید اگر چند سال دیگر هم بگذرد و آبهای زیرزمینی مثل قبل مصرف شوند، چه اتّفاقی خواهد افتاد؟
پاسخ: سطح آب باز هم پایینتر میرود و چاه سوم هم خشک میشود. آب زیرزمینی وقتی سریعتر از پُر شدنش برداشت شود، تمام میشود.
چگونه آبِ گلآلود را صاف کنیم؟کاوشگریصفحه ۵۹ کتاب درسی
وسایل لازم: یک ظرف شیشهای، یک بطری پلاستیکی، مقداری شن، ماسه و خردهسنگ، کِش، مقداری پارچهی نخی، پنبه و یک بطری آبِ گلآلود.
- ته یک بطری پلاستیکی را ببُرید. مقداری پنبه را روی پارچه قرار دهید. سر بطری را با پنبه و پارچه بپوشانید و با یک کش محکم کنید.
- بطری را وارونه روی ظرف شیشهای بگذارید. به نظر شما خردهسنگها، شن و ماسه را به چه ترتیبی در این بطری بریزیم تا آب پس از عبور از آنها تمیز و صاف شود؟ پاسخ خود را روی تصویر نشان دهید.
- پیشنهاد خود را در گروه مطرح کنید و دربارهی دلایل انتخابتان گفتوگو کنید.
- پس از شنیدن پیشنهادهای بقیّهی اعضای گروه، یک ایده را انتخاب و آزمایش کنید.
- نتایج آزمایش خود را در کلاس ارائه دهید و با نتیجهی گروههای دیگر مقایسه کنید.
الف) آیا آبی که از انتهای بطری خارج میشود، از آبی که در ابتدا داشتید شفّافتر است؟
پاسخ: بله. لایههای درشت ذرّات بزرگ را نگه میدارند و لایههای ریزتر ذرّات کوچکتر را؛ برای همین ترتیب چیدن لایهها مهم است.
ب) چرا این آب هنوز قابل آشامیدن نیست؟
پاسخ: چون فقط گل و ذرّههای آن گرفته شده است. میکروبها با چشم دیده نمیشوند و از میان شن و ماسه رد میشوند؛ برای از بین بردن آنها کارِ دیگری لازم است.
آب مصرفی خانهها چگونه تهیه میشود؟صفحه ۶۰ کتاب درسی
آب رودها را در پشت سد یا استخرهای بزرگ جمع میکنند و بعد آن را به تصفیهخانه میفرستند. در تصفیهخانه، آب در چند مرحله صاف و قابل آشامیدن میشود:
- جمعآوری و ذخیرهی آب باران و رودها؛
- جدا کردن شاخهها و زبالههای بزرگتر از آب، به کمک توری؛
- نگهداری آب در مخزنهای بزرگ برای تهنشین شدنِ گلِ موجود در آن؛
- عبور آب از لایههای شنی و… برای جداسازی ذرّات ریزتر؛
- اضافه کردن موادّ ضدعفونیکننده به آب، برای از بین بردن میکروبها؛
- انتقال آب تصفیهشده به خانهها از طریق لولهکشی.
الف) در محلّ زندگی شما آب تصفیهشده چگونه هدر میرود؟ چه پیشنهادهایی برای جلوگیری از آن دارید؟
پاسخ: ترکیدن و چکّه کردن لولهها، شستن حیاط و ماشین با شلنگ، و آبیاری بیش از اندازه. آبی که هدر میرود همهی این شش مرحله را طی کرده است.
مرحلههای دوم تا چهارم دقیقاً همان کاری است که خودتان در کاوشگری صفحهی ۵۹ کردید؛ مرحلهی پنجم همان چیزی است که آنجا کم داشتید.