درس 1: زنگ علوم

در مزرعهصفحه ۸ کتاب درسی

مریم و سارا با خانواده‌شان در یک مزرعه زندگی می‌کنند. مدّتی است درباره‌ی جانوران کوچکی که آنجا می‌بینند کنجکاو شده‌اند، و پدر و مادرشان پیشنهاد می‌کنند با هم به مزرعه بروند و درباره‌شان اطّلاعات جمع کنند.

سارا می‌گوید بهتر است از ذره‌بین استفاده کنند و مریم می‌گوید مشاهده‌هایش را در دفترش یادداشت می‌کند. همین دو تصمیم، کارِ آن‌ها را از تماشا کردنِ ساده جدا می‌کند.

قرارِ اول: به جانوران و گیاهان آسیب نزنیم. مشاهده کردن یعنی نگاه کردن، نه برداشتن.

مشاهده را به جدول تبدیل کنیمصفحه ۸ کتاب درسی

معلّم کمک می‌کند نتیجه‌ی مشاهده‌ها در یک جدول نوشته شود. وقتی مشاهده‌ها در جدول می‌نشینند، می‌شود آن‌ها را با هم مقایسه کرد — کاری که با یادداشت‌های پراکنده نمی‌شود.

عنکبوت تنها یکی است که ۸ پا دارد و اصلاً شاخک ندارد؛ برای همین از بقیه راحت‌تر شناخته می‌شود.

چند تخم در هفته؟صفحه ۹ کتاب درسی

چند روز بعد، مریم می‌بیند پدرش تخم پرنده‌ها را جمع می‌کند و می‌پرسد هر پرنده در هفته چند تخم می‌گذارد. پدر جواب را نمی‌گوید؛ می‌گوید با مشاهده و جمع‌آوری اطّلاعات می‌شود خودتان پیدایش کنید.

سارا راهش را پیدا می‌کند: چند روز پشت سر هم، تعداد تخم‌های هر پرنده را بشماریم. آن‌ها یک هفته این کار را می‌کنند و نتیجه را برای مرغ، غاز، اردک و بلدرچین در جدول می‌نویسند.

پرسشِ خوب، پرسشی است که بشود با شمردن جوابش را داد. «کدام پرنده قشنگ‌تر است؟» چنین پرسشی نیست.

از جدول تا نمودارصفحه ۱۰ کتاب درسی

برای هر تخم، یک خانه از ستون آن پرنده را رنگ می‌کنیم. حالا جدول به نمودار ستونی تبدیل شده است.

فایده‌اش این است که دیگر لازم نیست عددها را با هم بسنجید؛ بلندترین و کوتاه‌ترین ستون را با یک نگاه می‌بینید.

1. الف) با توجّه به نمودار، کدام پرنده بیشترین تخم را می‌گذارد؟

   پاسخ: آن پرنده‌ای که ستونش از همه بلندتر است.

2. ب) کدام پرنده کمترین تخم را می‌گذارد؟

   پاسخ: آن پرنده‌ای که کوتاه‌ترین ستون را دارد.

آزمایش کاهوصفحه ۱۰ کتاب درسی

نزدیک بهار است و مادر می‌خواهد در گوشه‌ای از مزرعه کاهو بکارد. از بچّه‌ها می‌پرسد کدام قسمت بهتر است: جلوی خانه که گرم‌تر است یا پشت خانه که سردتر؟

مریم و سارا تصمیم می‌گیرند مثل دانشمندها آزمایش کنند. تعداد یکسانی دانه‌ی کاهو در دو ظرفِ کاملاً مشابه می‌کارند، یک ظرف را جلوی خانه می‌گذارند که دماسنجش ۲۵ درجه را نشان می‌دهد و ظرف دیگر را پشت خانه که ۱۵ درجه است. یک روز در میان هم به هر دو مقداری آب می‌دهند.

• تعداد دانه‌ها: یکسان
• ظرف‌ها: کاملاً مشابه
• آب دادن: به هر دو یک‌جور
• دما: ۲۵ درجه در برابر ۱۵ درجه — تنها چیزی که فرق دارد

این مهم‌ترین نکته‌ی درس است: در یک آزمایش درست، فقط یک چیز را عوض می‌کنیم. اگر ظرف‌ها هم فرق داشتند، معلوم نمی‌شد جوانه‌ها به‌خاطر دما بیشتر شده‌اند یا به‌خاطر ظرف.

یک هفته شمردنصفحه ۱۱ کتاب درسی

مریم و سارا یک هفته هر روز به ظرف‌ها سر می‌زنند و جوانه‌ها را می‌شمارند. سارا نتیجه را در دفترش می‌نویسد و بعد در جدول وارد می‌کند.

1. الف) از اطّلاعات این جدول چه نتیجه‌ای می‌توان گرفت؟

   پاسخ: دانه‌های کاهو در جای گرم‌تر زودتر و بیشتر جوانه می‌زنند. در روز سوم پشت خانه هنوز هیچ جوانه‌ای نبود، در حالی که جلوی خانه ۸ جوانه دیده شد.

2. ب) پس مادر بهتر است کاهو را کجا بکارد؟

   پاسخ: جلوی خانه، در قسمت گرم‌تر.

حالا نوبت شماستجمع‌آوری اطّلاعاتصفحه ۱۲ کتاب درسی

از هم‌کلاسی‌هایتان بپرسید در هفته چند لیوان شیر می‌نوشند و جواب‌ها را در چهار دسته بشمارید: صفر، یک تا سه لیوان، چهار تا شش لیوان، هفت لیوان یا بیشتر.

بعد اطّلاعات جدول را به نمودار ستونی تبدیل کنید — همان کاری که با تخم پرنده‌ها کردید.

دقّت کنید تعداد بچّه‌ها را می‌شمارید، نه تعداد لیوان‌ها. جدول می‌گوید چند نفر در هر دسته‌اند.

واژه‌های این درس

مشاهده

دقیق نگاه کردن و یادداشت کردن آنچه دیده می‌شود؛ گاهی با ابزاری مثل ذره‌بین

جمع‌آوری اطّلاعات

شمردن و نوشتن چند باره، تا بشود از آن‌ها نتیجه گرفت

آزمایش

کاری که برای پاسخ به یک پرسش انجام می‌دهیم و در آن فقط یک چیز را عوض می‌کنیم

نمودار ستونی

شکلی که در آن هر ستون، مقدار یک دسته را نشان می‌دهد