درس 5: آب مادهی با ارزش
صفحه ۴۵ تا ۵۲ کتاب درسی
آبِ زمان دایناسورهاصفحه ۴۶ کتاب درسی
مجری یک برنامهی تلویزیونی میگفت: آیا میدانید آبی که امروز استفاده میکنیم، همان آبی است که در زمان دایناسورها هم بوده است؟
کتاب همین ادّعا را بهعنوان پرسشِ درس میگذارد: پس از یادگیری این درس، باید بتوانید ارتباط بین آبی که امروز روی کرهی زمین است با آبی که در زمان دایناسورها بوده توضیح دهید.
به تصویر ابتدای درس نگاه کنید و جهت پیکانها را روی تصویر دنبال کنید؛ آن پیکانها همان چرخهاند.
این بار با آبِ نمکآزمایشصفحه ۴۶ کتاب درسی
آزمایش تبخیر و میعان را قبلاً در درس چهارم انجام دادید (صفحهی ۴۲ و ۴۳). این بار همان کار را انجام دهید، امّا در ظرف اوّلیه بهجای آب، آبِ نمک بریزید.
قطرههای آبی را که روی درِ سرد قابلمه تشکیل میشوند با دقّت و به کمک همگروهیهای خود در لیوان جمعآوری کنید.
الف) به نظر شما مزهی آب جمعآوریشده شور است یا نه؟ مقداری از این آب را بچشید و نتیجه را با پاسخ خود مقایسه کنید.
پاسخ: شور نیست. نمک بخار نمیشود و در ظرف میماند؛ فقط آب بالا میرود. به همین دلیل باران هم شور نیست.
این آزمایش را با همراهی معلّم خود انجام دهید.
چرخهی آب در طبیعتفعّالیتصفحه ۴۷ کتاب درسی
کتاب پنج جمله میدهد و میخواهد شمارهی هرکدام را در جای خودش روی تصویرِ چرخه بنویسید.
- آب سطح دریاها، اقیانوسها، رطوبت خاک و گیاهان، بر اثر گرما و نور خورشید تبخیر و در هوا پخش میشود.
- بخار آب موجود در هوا سرد میشود و ابرها به وجود میآیند.
- باد ابرها را جابهجا میکند.
- بر اثر سرد شدن ابرها، ذرّات ریز آب در ابر به هم میچسبند و قطرههای درشتتری را به وجود میآورند که بهصورت باران یا برف میبارند.
- آب دوباره به سطح زمین، دریاها و اقیانوسها برمیگردد.
آزمایشی را که در صفحهی ۴۶ انجام دادید با این چرخه مقایسه کنید: ظرفِ آبِ نمک همان دریاست و درِ سردِ قابلمه همان هوای سرد بالای ابرها.
آب یا خشکی؟مشاهدهصفحه ۴۸ کتاب درسی
کرهی جغرافیایی مدرسه را به کلاس بیاورید و همهجای آن را به دقّت ببینید: آبها جای بیشتری را روی زمین گرفتهاند یا خشکیها؟
وَ جَعَلنا مِنَ الماءِ کُلَّ شَیءٍ حَیٍّ
الف) آیا آب باران شور است؟
پاسخ: نه — و دلیلش را در همین درس با آزمایش آبِ نمک خودتان دیدید.
چهقدر از آبِ زمین شیرین است؟مقایسهصفحه ۴۹ کتاب درسی
کتاب همین یک واقعیت را با دو روش کاملاً متفاوت نشان میدهد تا در ذهن بماند.
روش اوّل: جدولی با صد خانه بکشید و فرض کنید این صد خانه همهی آبهای روی زمین را نشان میدهد. از ۱۰۰ قسمت آبِ روی زمین، ۹۷ قسمت آن آبهای شور و ۳ قسمت آن آبهای شیرین هستند. جدول را با دو رنگ رنگآمیزی کنید.
روش دوم: یک سطل بزرگ پر از آب را که گنجایش ۱۰ لیتر است در نظر بگیرید؛ این مقدار آب، همهی آب شوری است که روی کرهی زمین وجود دارد. در این روش یک لیوان آب نشاندهندهی مقدار آب شیرین موجود روی زمین است. همچنین نصف قاشق چایخوری از آب درون این لیوان، نشاندهندهی همهی آب شیرینی است که ما میتوانیم مصرف کنیم.
الف) چرا باید در مصرف آب آشامیدنی صرفهجویی کنیم؟ چرا آب دریاها برای آشامیدن و کشاورزی مناسب نیست؟
پاسخ: چون آبِ در دسترسِ ما به اندازهی نصف قاشق چایخوری از یک سطل دهلیتری است. آب دریا شور است و نه انسان میتواند بنوشد و نه گیاه با آن رشد میکند.
خانوادهی سعید چهقدر آب مصرف میکند؟فعّالیتصفحه ۵۰ کتاب درسی
نمودار این صفحه مصرف آب خانوادهی چهارنفرهی سعید را در یک شبانهروز نشان میدهد و آن را میان چند کار تقسیم میکند: حمام و دستشویی، آشامیدن و آشپزی، نظافت خانه و آبیاری، و شستن ظرف و لباس.
کتاب یک عدد هم میدهد: هر ایرانی در یک روز تقریباً ۲۲۰ لیتر آب مصرف میکند. این عدد از مقدار مصرف آب در جهان که حدود ۱۴۰ لیتر در روز است، بسیار بیشتر است.
الف) با توجّه به کمبود آب شیرین در دسترس و مصرف بالای آب در کشور ما، چه کارهایی میتوانید انجام دهید؟
پاسخ: کوتاه کردن زمان حمام، بستن شیر هنگام مسواک و صابون زدن، درست کردن شیرِ چکّهکن، آبیاری گیاهان در ساعت خنک روز، و پر کردن کامل ماشین لباسشویی پیش از روشن کردن.
دو بطری، بهجای یک سیّارهفعّالیتصفحه ۵۱ کتاب درسی
- دو بطری پلاستیکی خالی و هماندازه بردارید و درهای آنها را باز کنید. در یکی از آنها مقداری آب بریزید.
- بطری پایینی را با پارچه یا کیسهی سیاهرنگی بپوشانید.
- دهانهی دو بطری را روی یکدیگر قرار دهید و با چسب بهطور کامل به هم وصل کنید.
- مطابق تصویر دو بطری را طوری قرار دهید که بطری خالی کمی بالاتر از بطری دیگر قرار گیرد.
- یک لامپ رشتهای را روشن کنید و دقیقاً بالای آبِ درون بطری تیره قرار دهید و حدود یک ساعت صبر کنید.
الف) قطرههای آب در بطری بالایی از کجا آمدهاند؟ در پاسخ از واژههای گرما، تبخیر و میعان استفاده کنید.
پاسخ: گرمای لامپ آب بطری پایین را تبخیر کرد؛ بخار بالا رفت، به دیوارهی خنکترِ بطری بالایی خورد و با میعان دوباره قطره شد. آبی که بالا رفت همان آبی است که پایین بود.
ب) حالا میتوانید بگویید چرا آبی که امروز روی زمین داریم همان آبِ زمان دایناسورهاست؟
پاسخ: چون آب از این دو بطری بیرون نرفت، فقط جا عوض کرد. زمین هم مثل همین دو بطریِ بسته است: آب در آن میچرخد، ولی از آن خارج نمیشود.
دربارهی شباهت این دو بطری به کرهی زمین و هوای اطراف آن در کلاس گفتوگو کنید.
پارچهی خیس را در ده دقیقه خشک کنیدکاوشگریصفحه ۵۲ کتاب درسی
پرسش: چگونه میتوانید یک پارچهی خیس را در مدّت ۱۰ دقیقه تا جایی که امکان دارد خشک کنید؟
موادّ و وسایل لازم: پارچههایی کاملاً مشابه که جنس، رنگ و اندازهی آنها یکسان است، لیوان و ظرف پر از آب.
- برای خشک کردن پارچهی خیس چه راههایی پیشنهاد میکنید؟ طرح پیشنهادی خودتان را یادداشت یا نقّاشی کنید.
- در گروه دربارهی طرح پیشنهادی خود گفتوگو کنید و طرح گروه را بنویسید.
- پارچههای خیس را از معلّم تحویل بگیرید.
- تلاش کنید پارچهی خیس گروه خود را به روشی که انتخاب کردهاید، در مدّت ۱۰ دقیقه تا جایی که امکان دارد خشک کنید.
- مراحل کار خود را بهصورت یک لوحه (پوستر) درآورید و به کلاس گزارش دهید.
- از مقایسهی روش و نتیجهی کار خود با بقیّهی گروهها چه چیزهایی آموختید؟ آنها را بنویسید.
چون همهی پارچهها یکساناند، تنها چیزی که فرق میکند روشِ گروههاست — و همین است که مقایسه را منصفانه میکند.