درس 13: هر کدام جای خود (2)
صفحه ۱۱۱ تا ۱۲۴ کتاب درسی
پنج گروه اصلی مهرهدارانصفحه ۱۱۲ کتاب درسی
کرهی زمین خانهی هزاران نوع جانور است. جانوران مهرهدار ویژگیهای گوناگونی دارند: بعضی تخمگذارند و بعضی بچّهزا، برخی شش دارند و برخی دیگر آبشش، و پوشش بدنشان با یکدیگر متفاوت است. دانشمندان بر اساس همین ویژگیها مهرهداران را در ۵ گروه اصلی طبقهبندی کردهاند.
| گروه | پوشش بدن | تنفّس | زادوولد |
|---|---|---|---|
| ماهیها | پولک (بیشترشان) | آبشش | تخمگذار |
| دوزیستان | پوست برهنه و لغزنده | بچّهقورباغه با آبشش، قورباغهی بزرگ با شش | تخمگذار |
| خزندگان | پولکهای سخت | شش | تخمگذار |
| پرندگان | پَر | شش | تخمگذار |
| پستانداران | مو یا پشم | شش | بچّهزا و شیرده |
ماهیهاصفحه ۱۱۳ کتاب درسی
دنیای زیر آب پر از ماهیهای گوناگون و رنگارنگ است. ماهی با بالههایش در آب شنا میکند و با حرکت دادن دُم، خود را به جلو میراند.
بدن بیشتر ماهیها از پولک پوشیده شده است. آنها آبشش دارند و از هوای درون آب تنفّس میکنند. ماهیها تخمگذارند.
در سواحل جنوبی کشورمان ماهیهایی زندگی میکنند که میتوانند با بالههای بزرگ خود از آب بیرون بیایند و مدّتی در هوا بپرند. در جنوب کشور به این نوع ماهی «ماهی بالی» میگویند.
چرخهی زندگی ماهیفعّالیتصفحه ۱۱۴ کتاب درسی
- ماهی درون آب تخم میگذارد.
- بچّهماهیها از تخم خارج میشوند و در آب به دنبال غذا میگردند.
- بچّهماهیها در آب رشد میکنند. برخی ماهیها میتوانند تا هزار تخم در سال بگذارند.
الف) ماهیها چه غذاهایی میخورند؟
پاسخ: بسته به نوعشان فرق دارد: بعضی گیاهان و جانداران بسیار ریز آب را میخورند و بعضی ماهیهای کوچکتر را. اطّلاعات جمع کنید و به کلاس گزارش دهید.
دوزیستانصفحه ۱۱۵ کتاب درسی
احمد و خانوادهاش برای آشنایی بیشتر با طبیعت به گردش رفته بودند. احمد تعدادی تخم ریز در آب دید. مقداری از آب را درون لیوانی ریخت، چند تخم را با احتیاط درون لیوان قرار داد و روز بعد با خود به کلاس آورد.
دوستانش تخمها را مشاهده کردند و گفتند اینها تخم ماهی هستند. احمد گفت ولی من در آب ماهی ندیدم؛ موقع غروب سر و صدای قورباغهها را میشنیدم.
معلّم گفت: مشاهدههای خوبی انجام دادی. اینها تخمهای قورباغه هستند. قورباغهها هم مثل ماهیها در آب تخم میگذارند.
احمد از روی صدا به جواب رسید، نه از روی شکلِ تخم. مشاهده فقط دیدن نیست.
چرخهی زندگی قورباغهفعّالیتصفحه ۱۱۶ کتاب درسی
قورباغهها پوست برهنه و لغزندهای دارند. وزغ و سمندر نیز دوزیست هستند و چرخهی زندگیشان شبیه چرخهی زندگی قورباغه است.
- قورباغهها داخل آب تخم میگذارند.
- بچّهقورباغهها در آغاز، مانند ماهیها درون آب زندگی میکنند و با آبشش نفس میکشند. آنها برای شنا کردن از دُم بلند خود استفاده میکنند.
- با بزرگ شدن بچّهقورباغه، دستها و پاهایش ظاهر میشوند و رشد میکنند. آبششها نیز از بین میروند و بهجای آنها ششها ساخته میشوند.
- پس از این تغییرات، قورباغهها که حالا دیگر بزرگ شدهاند، میتوانند در خشکی و نزدیک آب زندگی کنند.
در برخی جاهای کشور ما نوعی وزغ زندگی میکند که پاهایش برآمدگیای شبیه بیل کوچک دارد؛ با پاهایش حفرهای در خاک درست میکند و میتواند ماهها زیر خاک مرطوب بیابان زنده بماند. وقتی باران ببارد، از خاک بیرون میآید.
خزندگانصفحه ۱۱۸ کتاب درسی
مار یکی از شناختهشدهترین خزندگان است. این جانور دست و پا ندارد و روی زمین میخزد. خزندگانی مانند مارمولک دست و پای کوتاهی دارند و هنگام حرکت شکمشان را روی زمین میکشند.
بدن خزندگان با پولکهای سختی پوشیده شده است. خزندگان با شش نفس میکشند و تخمگذارند.
کتاب پنج خزنده را نشان میدهد: مار، مارمولک، تمساح، لاکپشت و آفتابپرست.
پرندگانگفتوگوصفحه ۱۲۰ کتاب درسی
بدن پرندهها از پَر پوشیده شده است. این پرها به پرندگان کمک میکنند که پرواز کنند و بدن خود را گرم نگه دارند. پرندگان با شش نفس میکشند و تخمگذارند.
کتاب شش پرنده را کنار هم میگذارد تا شباهتها و تفاوتهایشان دیده شود: عقاب، شترمرغ، پنگوئن، اردک، پلیکان و گنجشک. بیش از ۱۰۰ نوع پرنده در تالاب زیبای انزلی زندگی میکنند.
شترمرغ و پنگوئن پَر دارند و پرندهاند، هرچند پرواز نمیکنند؛ پس نشانهی گروه، پَر است نه پرواز.
نیم ساعت در حیاط مدرسهمشاهدهصفحه ۱۲۱ کتاب درسی
هر پرندهای به تو پناه آورد، به او پناه ده.
- قرار است با همکلاسیهای خود نیم ساعت به حیاط مدرسه بروید. حدس بزنید در این مدّت چند نوع پرنده و از هر نوع چه تعدادی خواهید دید؟ جدولی بکشید و حدس خود را در آن یادداشت کنید.
- حالا به حیاط بروید و پرندهها را مشاهده کنید. در جدول ستون جدیدی بکشید و تعداد پرندهها را یادداشت کنید.
- پیشبینی و مشاهدهی خود را با هم مقایسه کنید.
الف) دربارهی یکی از پرندههایی که دیدید اطّلاعاتی جمع کنید: چه غذایی میخورد؟ چگونه غذا میخورد؟ آیا پرهای قسمتهای متفاوت بدن پرنده مثل هم هستند؟
پاسخ: برای شناختن پرندهها میتوانید از افراد آگاه، کتابهای راهنمای پرندگان یا اینترنت کمک بگیرید.
پستاندارانگفتوگوصفحه ۱۲۲ کتاب درسی
بدن پستانداران از مو یا پشم پوشیده شده است. پستانداران بچّهزا هستند و به بچّههایشان شیر میدهند. احتمالاً جانورانی مانند گاو، گوسفند، سگ، گربه، اسب و شتر را میشناسید؛ همهی این جانوران در گروه پستانداران قرار دارند.
کتاب نُه پستاندار را در فعّالیت صفحهی بعد میآورد: خرس، فُک، خفاش، شیر، وال، کانگورو، سنجاب، خرگوش و اسب.
الف) شیر مورد نیاز برای مصرف روزانه یا تولید لبنیاتی مانند ماست و پنیر را از کدام جانوران به دست میآوریم؟
پاسخ: از گاو، گوسفند، بز و شتر. بخشی از بشقاب سلامتِ ما انسانها را لبنیات تشکیل میدهند و لبنیات از شیر درست میشوند.
ب) حرکت هریک از پستانداران تصویر، چه شباهتها و تفاوتهایی با ماهیها، پرندگان و خزندگان دارد؟
پاسخ: وال مثل ماهی شنا میکند و خفاش مثل پرنده پرواز؛ ولی هر دو مو دارند، با شش نفس میکشند و به بچّهشان شیر میدهند. جای یک جانور در جدول را روش حرکتش تعیین نمیکند.
نمودار قورباغه و لاکپشتفعّالیتصفحه ۱۲۴ کتاب درسی
کتاب دو دایرهی رویهمافتاده میکشد: در دایرهی قورباغه «در آب تخم میگذارد، دوزیست است، پوست برهنه و لغزنده دارد، میجهد، بچّهقورباغه آبشش دارد و قورباغهی بزرگ شش»؛ در دایرهی لاکپشت «در خشکی تخم میگذارد، خزنده است، پولکهای سخت دارد، راه میرود، شش دارد»؛ و در بخش مشترکِ دو دایره «مهرهدار» و «تخمگذار».
الف) این نمودار چه چیزی را بیان میکند؟
پاسخ: اینکه دو جانور میتوانند در بعضی ویژگیها یکی و در بعضی متفاوت باشند. بخش مشترک، دلیلِ همگروه بودنشان در مهرهداران است و بخشهای جدا، دلیلِ اینکه در دو گروهِ متفاوت قرار میگیرند.
ب) حالا خودتان دایرههایی مانند شکل بالا در دفترتان بکشید و ویژگیهای عقاب و خفاش را در آن بنویسید.
پاسخ: مشترک: مهرهدار، بال دارد، پرواز میکند، با شش نفس میکشد. عقاب: پَر دارد، تخمگذار است، پرنده است. خفاش: مو دارد، بچّهزا و شیرده است، پستاندار است.