درس 12: هر کدام جای خود (1)
صفحه ۱۰۳ تا ۱۱۰ کتاب درسی
پشت گردن خود را لمس کنیدصفحه ۱۰۴ کتاب درسی
پشت گردن خود را لمس کنید. آیا برآمدگیهایی احساس میکنید؟ برآمدگیهایی که لمس کردید، بخشی از ستون مهرههای شما هستند. ستون مهرهها از گردن شروع میشود و تا پایینتر از کمر ادامه مییابد.
در درون بدن بعضی جانوران ستون مهره وجود دارد؛ به این دسته از جانوران، مهرهدار میگویند. در شکل کتاب ستون مهرههای سنجاب مشخّص شده است: در این جانور از سر تا انتهای دُم ادامه دارد.
درس با لمس کردنِ بدنِ خود شروع میشود، نه با تصویر. مهرهی گردنِ خودتان اوّلین نمونه است.
مهرهدار و بیمهرهصفحه ۱۰۵ کتاب درسی
یک دامپزشک تصویرهایی را از داخل بدن چند جانور جمعآوری کرده است: دلفین، ملخ، غاز، خرچنگ و سگ. به دقّت به آنها نگاه کنید و بگویید کدام جانوران ستون مهره دارند.
دانشمندان جانوران را به دو گروه مهرهدار و بیمهره تقسیم میکنند. به جانورانی مانند مورچه، کرم و پروانه که در بدنشان ستون مهره ندارند، جانوران بیمهره میگویند.
الف) در تصویرهای کتاب چه جانورانی بیمهره هستند؟
پاسخ: ملخ و خرچنگ. دلفین، غاز و سگ ستون مهره دارند.
- مهرهدار
- جانوری که در بدنش ستون مهره وجود دارد
- بیمهره
- جانوری که ستون مهره ندارد، مانند مورچه، کرم و پروانه
در این درس و درس بعد با مهرهداران آشنا میشوید؛ دربارهی گروه بیمهرهها در سالهای آینده خواهید آموخت.
جانوران کجا زندگی میکنند؟گفتوگوصفحه ۱۰۶ کتاب درسی
تا کنون بیشتر از ۶۵۰۰۰ نوع جانور مهرهدار روی کرهی زمین کشف شده است. چه جانوران مهرهداری میشناسید؟ آنها را نام ببرید و بگویید در چه جاهایی زندگی میکنند.
جانوران در جایی زندگی میکنند که در آنجا بتوانند نیازهایشان را برطرف کنند. ما و همهی جانوران برای زنده ماندن به هوا، آب، غذا و جای مناسب نیاز داریم.
الف) چرا غوّاص در زیر آب به استوانک هوا نیاز دارد؟
پاسخ: ما در خشکی زندگی میکنیم و با کمک ششهایمان نفس میکشیم؛ نمیتوانیم زیر آب نفس بکشیم. پس غوّاص باید هوای خودش را با خود ببرد.
ب) آیا در آب هوا وجود دارد؟
پاسخ: هر گروه نظر خود را با یک مثال بگوید و بعد آزمایش صفحهی بعد را انجام دهد.
حبابهای روی دیوارهی ظرفآزمایشصفحه ۱۰۷ کتاب درسی
وسایل و موادّ لازم: یک ظرف شیشهای مقاوم در برابر گرما، شمع، آب، سهپایه، توری فلزی و کبریت.
- ظرف شیشهای را تا نیمه از آب پر کنید و آن را روی توری فلزی قرار دهید.
- شمع را زیر سهپایه قرار دهید و آن را روشن کنید.
- مدّتی صبر کنید تا آب گرم شود و مشاهدههای خود را یادداشت کنید.
الف) از مشاهدهی حبابهایی که روی دیوارهی ظرف تشکیل شدهاند چه نتیجهای میگیرید؟
پاسخ: این حبابها پیش از جوشیدنِ آب پیدا میشوند، پس بخارِ آب نیستند؛ هوایی هستند که در آب حل شده بود و با گرم شدنِ آب بیرون آمده است. یعنی در آب هوا وجود دارد.
این آزمایش را به کمک معلّم انجام دهید و نکات ایمنی را رعایت کنید.
ماهیها چگونه نفس میکشند؟صفحه ۱۰۸ کتاب درسی
ماهیها در آب زندگی میکنند. این جانوران آبشش دارند و به کمک آبشش خود میتوانند از هوای درون آب تنفّس کنند. شکل کتاب آبشش، سرپوش آبشش و باله را روی بدن ماهی نشان میدهد.
بیآنکه آزمایش صفحهی قبل انجام شده باشد، این جمله بیمعناست: اوّل باید ثابت شود در آب هوا هست، بعد گفته شود ماهی از همان هوا استفاده میکند.
ویژگیهای مهرهدارانفعّالیتصفحه ۱۰۸ کتاب درسی
یکی از کارهایی که کمک میکند موجودات زنده را بهتر بشناسیم، مشاهده، توصیف و دستهبندی آنهاست. برای توصیف یک جانور به مواردی مانند محلّ زندگی، نوع حرکت، اندازه، تعداد دستها یا پاها، رنگ، مهرهدار یا بیمهره بودن، تنفّس با شش یا آبشش، نوع غذا و تخمگذار یا بچّهزا بودن اشاره میکنیم.
کتاب متنی دربارهی «زاغ بور» میآورد تا تمرین توصیف باشد: زاغ بور مانند پرندگان دیگر با شش تنفّس میکند. رنگ این پرنده نخودی مایل به قهوهای است. در منطقههای بیابانی ایران زندگی میکند. دو پای بلند دارد و میتواند با سرعت زیادی راه برود. اندازهی آن حدود ۲۵ سانتیمتر است. در فصل بهار بین ۳ تا ۵ تخم میگذارد. غذای اصلی زاغ بور حشرات است.
الف) این متن را بهطور گروهی بخوانید و ویژگیهای زاغ بور را بنویسید.
پاسخ: محلّ زندگی: منطقههای بیابانی ایران · تنفّس: با شش · رنگ: نخودی مایل به قهوهای · حرکت: با دو پای بلند و با سرعت زیاد · اندازه: حدود ۲۵ سانتیمتر · تخمگذار: ۳ تا ۵ تخم در بهار · غذا: حشرات.
جانوران را خودتان دستهبندی کنیدکاوشگریصفحه ۱۱۰ کتاب درسی
کتاب تصویر نُه جانور را میگذارد: ماهی قرمز، ماهی قزلآلا، قورباغه، عقاب، مار، مرغ، خرس، اسب و تمساح.
جدولی بکشید و بالای ستونها تعدادی از ویژگیهای دلخواه خود را بنویسید — مثلاً تخمگذار یا بچّهزا، نوع غذا، و بزرگتر یا کوچکتر از شما. جدول را به کمک همگروهیهایتان پر کنید.
الف) شما از کدام ویژگی برای دستهبندی استفاده کردید و به هر یک از دستههایتان چه جانوری میتوانید اضافه کنید؟
پاسخ: هر دستهبندی که قاعدهاش روشن باشد پذیرفتنی است. دستهبندی گروه خود را به کلاس ارائه دهید و بعد دستهبندی گروهها را با هم مقایسه کنید — احتمالاً هیچ دو گروهی مثل هم عمل نکردهاند.
دانشمندان با استفاده از برخی ویژگیهای مهرهداران، آنها را به ۵ گروه طبقهبندی کردهاند. در درس بعدی با آنها آشنا خواهید شد.