درس 11: بکارید و ببینید
صفحه ۹۳ تا ۱۰۲ کتاب درسی
بکارید و صبر کنیدفعّالیتصفحه ۹۴ کتاب درسی
مریم و زهرا چند دانه لوبیا و گندم را مطابق شکل کتاب کاشتند. شما هم این فعّالیت را با ظرفهای یکبارمصرفِ شفاف و خاک باغچه انجام دهید و ظرفها را در جایی بگذارید که نور کافی باشد.
ظرفِ شفاف عمدی است: از کنارِ ظرف میشود ریشه را دید، بدون اینکه گیاه را از خاک درآورید.
تمام این درس روی همین دو گیاه بنا شده است؛ اگر نکارید، چیزی برای مقایسه ندارید.
ریشهی راست و ریشهی افشانمقایسهصفحه ۹۵ کتاب درسی
مریم و زهرا برای مشاهدهی بهتر ریشهها، یکی از لوبیاها و گندمهای کاشتهشده را با دقّت از خاک خارج کردند. شما هم در گروه خود این کار را انجام دهید.
الف) کدامیک از آنها یک ریشهی اصلی و کلفتتر دارد که ریشههای نازکتر به آن وصل هستند؟
پاسخ: لوبیا. به ریشههایی مانند ریشهی لوبیا، ریشهی راست میگویند.
ب) در کدام گیاه بین نازکی و کلفتی ریشهها تفاوت زیادی وجود ندارد؟
پاسخ: گندم. به ریشههایی مانند ریشهی گندم، ریشهی افشان میگویند.
- ریشهی راست
- یک ریشهی اصلی و کلفت که ریشههای نازک به آن وصلاند، مانند لوبیا
- ریشهی افشان
- چند ریشهی هماندازه که تفاوت کلفتی چندانی ندارند، مانند گندم
کتاب چهار گیاه دیگر هم میآورد تا در جدول جای بگیرند: ذرّت، آفتابگردان، نخود و برنج.
برگ دراز و باریک، برگ پهنمشاهده و طبقهبندیصفحه ۹۶ کتاب درسی
برگ گیاهانی را که کاشتهاید مشاهده کنید. اگر برگهایشان هنوز به اندازهی کافی بزرگ نشدهاند، میتوانید با توجّه به تصویرهای کتاب به پرسشها پاسخ دهید.
الف) کدام گیاه برگ دراز و باریک دارد و کدام برگ پهن؟
پاسخ: گندم برگ دراز و باریک دارد و لوبیا برگ پهن. حالا ذرّت، آفتابگردان، نخود و برنج را در جدول در جای مناسب بنویسید.
شکل برگ بعضی گیاهان، مانند برگ درخت کاج، سوزنی است.
دانهی یکقسمتی، دانهی دوقسمتیمشاهده و طبقهبندیصفحه ۹۸ کتاب درسی
چند دانهی لوبیا و گندم را به مدّت دو تا سه روز خیس کنید. سپس پوستهی آنها را جدا و به آنها نگاه کنید.
الف) کدام دانه یکقسمتی است و کدام دوقسمتی؟
پاسخ: دانهی گندم یکقسمتی است و دانهی لوبیا دوقسمتی؛ لوبیای خیسخورده بهآسانی به دو نیم باز میشود.
- تکلپهای
- گیاهی که دانهاش مانند گندم یکقسمتی است
- دولپهای
- گیاهی که دانهاش مانند لوبیا دوقسمتی است
کشف رابطهکشف رابطهصفحه ۱۰۰ کتاب درسی
مریم و زهرا جدولهای طبقهبندی ریشهها، برگها و دانهها را بررسی میکردند. مریم گفت: چه جالب! وقتی این جدولها را با هم نگاه میکنم، به نظرم الگویی بین نوع دانه، نوع ریشه و نوع برگ گیاهان وجود دارد. زهرا گفت: درست میگویی، فکر کنم با مشاهدهی برگ یک گیاه میتوانیم نوع ریشه و دانهی آن را پیشبینی کنیم.
| نوع دانه | نوع ریشه | نوع برگ | مثال |
|---|---|---|---|
| یکقسمتی (تکلپهای) | افشان | دراز و باریک | گندم، ذرّت، برنج |
| دوقسمتی (دولپهای) | راست | پهن | لوبیا، نخود، آفتابگردان |
ارزش این جدول در پیشبینی است: از هر ستون میشود دو ستون دیگر را حدس زد و بعد با مشاهده امتحان کرد.
الگو را امتحان کنیدفعّالیتصفحه ۱۰۱ کتاب درسی
الف) با نگاه کردن به شکل برگ گل بنفشه و گل سوسن، نوع ریشه و دانهی این گلها را حدس بزنید.
پاسخ: گل سوسن برگ دراز و باریک دارد، پس دانهی یکقسمتی و ریشهی افشان؛ بنفشهی آفریقایی برگ پهن دارد، پس دانهی دوقسمتی و ریشهی راست.
ب) دانهی بادامزمینی را ببینید و نوع ریشه و برگ آن را پیشبینی کنید.
پاسخ: دانهاش دوقسمتی است، پس ریشهی راست و برگ پهن دارد. با مراجعه به کتابهای علمی یا اینترنت درستی پاسخ خود را بررسی کنید.
شمارِ گلبرگها هم به الگو میخوردصفحه ۱۰۲ کتاب درسی
جالب است بدانید گیاهانی که دانهی یکقسمتی دارند، گلهایشان معمولاً ۳ یا ۶ گلبرگ دارد؛ مانند گل سوسن. همچنین گیاهانی که دانهی دوقسمتی دارند، گلهایشان معمولاً ۴ یا ۵ گلبرگ دارد؛ مانند گل بنفشهی آفریقایی.
الف) کتاب گیاه گل یاس را در بخش خواندنیها معرّفی میکند: برگهایش پهن است و گلهایش پنج گلبرگ دارند. دانه و ریشهی آن از چه نوعی است؟
پاسخ: برگ پهن و پنج گلبرگ، هر دو نشانهی دولپهای بودناند؛ پس دانهی دوقسمتی و ریشهی راست دارد.
متنهایی که با عنوان «خواندنیهای علوم» در کتاب آمده، صرفاً جهت مطالعهی دانشآموزان است و نباید مورد ارزشیابی قرار گیرد.