درس 13: سالم بمانیم
صفحه ۹۳ تا ۱۰۰ کتاب درسی
چرا پزشک به یکی توصیه میکند و به دیگری نه؟گفتوگوصفحه ۹۴ کتاب درسی
پزشک به فردی که سرماخورده است میگوید از دست دادن یا روبوسی کردن با دیگران پرهیز کند؛ امّا به فردی که دیابت (بیماری قند) دارد چنین توصیهای نمیکند. چرا؟
بیماریهایی که میتوانند از فردی به فرد دیگر منتقل شوند، بیماریهای واگیر نامیده میشوند. عامل ایجاد بیماریهای واگیر جاندارانی به نام میکروب هستند. بیشتر عوامل بیماریزا فقط با میکروسکوپ قابل دیدن هستند؛ به این علّت به آنها میکروب میگویند.
کتاب پنج نمونه را با تصویر نشان میدهد: سل، سالک، کووید ۱۹، آنفلوآنزا و میکروب وبا.
الف) میکروب سرماخوردگی از چه راهی وارد بدن ما میشود؟
پاسخ: بیشتر از راه هوا، هنگام سرفه و عطسهی فرد بیمار، و از راه دستهایی که سطح آلوده را لمس کرده و بعد به بینی و دهان رسیدهاند.
ناقلِ بیماریفکر کنیدصفحه ۹۵ کتاب درسی
بعضی میکروبها در بدن جانوران زندگی میکنند. به این جانوران، ناقل بیماری میگویند؛ مثلاً نوعی پشه ناقل بیماری مالاریا و سگ ناقل بیماری هاری است.
الف) آیا محیط تصویرِ کتاب میتواند سبب گسترش بیماریهای واگیر شود؟ چگونه؟
پاسخ: بله؛ زباله و آب راکد جای زندگی و تخمگذاری حشرات و جوندگان است و همانها ناقل بیماریاند.
دو سدّ دفاعی بدنصفحه ۹۵ کتاب درسی
میکروبها برای اینکه ما را بیمار کنند باید از دو سدّ دفاعی بدن عبور کنند.
سدّ اوّل: پوست بدن از ورود میکروبها جلوگیری میکند. وقتی نفس میکشیم میکروبها وارد بینی میشوند؛ امّا مخاط بینی و راههای تنفّسی در گیر انداختن میکروبها و خارج کردن آنها نقش دارند.
سدّ دوم: اگر میکروبها از سدّ اوّل عبور کنند با گویچههای (گلبولهای) سفید روبهرو میشوند. بعضی گویچههای سفید به میکروبها حمله میکنند و آنها را میخورند؛ به این گویچهها بیگانهخوار نیز میگویند. بعضی گویچههای سفید موادّی به نام پادتن ترشّح میکنند و پادتن میکروبها را غیرفعّال میکند. گویچههای بیگانهخوار این میکروبهای غیرفعّال را راحتتر میخورند.
- گویچهی سفید
- یاختهی دفاعی خون؛ بعضی میکروبها را میخورند و بعضی پادتن میسازند
- بیگانهخوار
- گویچهی سفیدی که به میکروب حمله میکند و آن را میخورد
- پادتن
- مادّهای که گویچهی سفید ترشّح میکند و میکروب را غیرفعّال میکند
شگفتیهای آفرینش: باکتریها گروهی از میکروبها هستند و انواعی از آنها درون و روی بدن ما زندگی میکنند. در رودهی ما باکتریهایی هست که ویتامین تولید میکنند و بعضی باکتریهای پوست، باکتریهای زیانآور را از بین میبرند.
وقتی میکروبها پیروز میشوندگفتوگوصفحه ۹۷ کتاب درسی
میکروبهایی که موفّق شدهاند از سدهای دفاعی بدن عبور کنند، در جاهای متفاوت بدن ساکن میشوند؛ مثلاً میکروب سِل در ششها قرار میگیرد و سبب تخریب ششها میشود.
بعضی میکروبها با ترشّح سم به بدن آسیب میرسانند؛ مثلاً میکروب گلودرد چرکی که در گلو قرار میگیرد، سمّی ترشّح میکند که با جریان خون به قلب میرود و به آن آسیب میرساند.
الف) بوی بد دهان، درد ماهیچهها و سوزش هنگام دفع ادرار نشانههای بعضی بیماریهاست. فرد بیمار در صورت داشتن چنین نشانههایی چه کارهایی باید انجام دهد و چه کارهایی نباید؟
پاسخ: باید به پزشک مراجعه کند، استراحت کند و از دیگران فاصله بگیرد. نباید خودسرانه دارو بخورد یا نشانه را نادیده بگیرد.
اگر پزشک برای بهبود بیماری شما آنتیبیوتیک تجویز کرده، آن را در همان ساعتهایی که گفته و به همان تعداد بخورید. اگر این کار را نکنید یا بیش از اندازه آنتیبیوتیک مصرف کنید، به میکروبها فرصت میدهید تا خود را در برابر آنتیبیوتیک مقاوم کنند. اگر میکروبها مقاوم شوند، بیماریهای میکروبی بهسختی درمان میشوند یا اصلاً درمان نخواهند شد.
بیماریهای غیرواگیرکاوشگریصفحه ۹۸ کتاب درسی
بیماریهای غیرواگیر در اثر میکروبها به وجود نمیآیند. این بیماریها به سبب اختلال در کار دستگاههای بدن ایجاد میشوند. نوع تغذیه در ایجاد بعضی از بیماریهای غیرواگیر نقش دارد؛ مثلاً اگر به اندازهی لازم غذاهای کلسیمدار مصرف نکنید، ممکن است استخوانهایتان نرم بمانند و با کمترین ضربه شکسته شوند.
الف) فهرستی از چند بیماری غیرواگیر و علّت آنها تهیّه کنید.
پاسخ: بهصورت گروهی و با راهنمایی معلّم خود این فهرست را تهیّه و در کلاس گزارش دهید.
ب) چرا بعضی افراد بیشتر سرما میخورند یا زود به زود بیمار میشوند؟
پاسخ: چون مقاومت بدنشان کمتر است. هرچه بدن مقاومتر باشد، میکروبها را سریعتر از بین میبرد. ورزش کردن و خوردن غذای کافی و متنوّع، مقاومت بدن را در برابر میکروبها افزایش میدهد.
واکسنصفحه ۹۸ کتاب درسی
وقتی واکسن وارد بدن میشود، گویچههای سفید علیه آن پادتن میسازند. هر بیماری، واکسن مخصوص به خود را دارد. بعضی واکسنها فرد را برای همهی عمر نسبت به آن بیماری مقاوم میکنند؛ امّا برای مقاومت در برابر بعضی بیماریها باید در چند نوبت واکسن دریافت کرد.
سرماخوردگی با آنفلوآنزا فرق میکند. ویروس سرماخوردگی در یاختههای بینی قرار میگیرد، درحالیکه ویروس آنفلوآنزا در یاختههای شُشها ساکن میشود. آنفلوآنزا معمولاً همراه با تب، بدندرد و سرفه است. برخی از علامتهای بیماری کووید ۱۹ شبیه آنفلوآنزاست؛ در بیمارانِ کووید ۱۹ گاهی تنگیِ نفس شدیدی ایجاد میشود که معمولاً در آنفلوآنزا دیده نمیشود.
هنگام سرماخوردگی و آنفلوآنزا که عامل آنها ویروس است، معمولاً نیازی به مصرف آنتیبیوتیک نیست و از پزشک نخواهید که برای شما آنتیبیوتیک تجویز کند. این بیماریها معمولاً با استراحت، مصرف مایعات گرم و غذای مناسب، بعد از چند روز رفع میشوند.
رفتارهای سالمگفتوگوصفحه ۹۹ کتاب درسی
عوامل متعدّدی ما را بیمار میکنند؛ امّا این رفتارهای ما هستند که در حفظ سلامت یا از دست دادن آن نقش زیادی دارند. مثلاً با کارهای سادهای مانند مسواک زدن، نشکستن چیزهای سخت با دندان و خوردن غذاهای کلسیمدار و پروتئیندار میتوانیم دندانهای سالمی داشته باشیم. همچنین درست نشستن، درست راه رفتن و انجام دادن نرمشهای مناسب از رسیدن آسیب به ستون مهرهها جلوگیری میکند.
بیدقّتی در عبور از خیابان، بیتوجّهی به علائم رانندگی، بازیها و شوخیهای خطرناک و آتشبازی از عواملی است که سلامت کودکان و نوجوانان را تهدید میکند. از دست دادن سلامت در چنین حوادثی معمولاً جبرانناپذیر است.
الف) گفته میشود پیشگیری از درمان بهتر است. نظر شما چیست؟
پاسخ: نظر خود را با استدلال بیان کنید و بگویید چه راههایی برای پیشگیری از بیماریهای واگیر میشناسید.
کمک کردن به دیگران، مهربانی، خوشرویی و رفتار درست و محترمانه با اطرافیان به سلامت روح و روان ما کمک میکند.