درس 12: جنگل برای کیست؟
صفحه ۸۳ تا ۹۲ کتاب درسی
میخورد و خورده میشودصفحه ۸۴ کتاب درسی
در علوم چهارم با زنجیرهی غذایی و چگونگی نشان دادن آن آشنا شدید. حالا با نگاه به تصویر جنگلِ کتاب، رابطهی غذایی جانداران را با زنجیرهی غذایی نشان دهید.
الف) در زنجیرهی کتاب، زندگی روباه چگونه به درخت بلوط وابسته است؟
پاسخ: بلوط غذای موش و سنجاب است و آنها غذای روباهاند. اگر بلوط نباشد، حلقهی میانی از بین میرود و روباه هم غذایش را از دست میدهد — هرچند روباه هیچوقت بلوط نمیخورد.
ب) آیا بین زنجیرههایی که رسم کردهاید ارتباطی (جانداران مشترک) وجود دارد؟
پاسخ: بله؛ و به همین دلیل دانشمندان بهجای چند زنجیرهی جدا، شبکهی غذایی رسم میکنند. با استفاده از زنجیرههای خود یک شبکهی غذایی رسم کنید.
پ) در شکل ارتباط غذایی چند جانور، اگر جانور (ب) از بین برود کدام جانور در معرض خطر قرار میگیرد؟
پاسخ: جانوری که (ب) غذایش را تأمین میکرده. با استدلال توضیح دهید و از روی پیکانهای شکل نشان دهید.
قارچ انرژی خود را از چه چیزی به دست میآورد؟کاوشگریصفحه ۸۶ کتاب درسی
وسایل و موادّ مورد نیاز: ظرف شیشهای دردار، میوهی کپکزده، چوب بستنی، ذرّهبین، نخود خیسخورده، پوشبرگ آلومینیمی و نان تازه.
- میوهی کپکزده را با ذرّهبین قوی مشاهده کنید و آنچه را میبینید رسم کنید.
- با استفاده از چوب بستنی مقداری کپک از روی میوه بردارید و با کشیدن چوب بستنی روی نان، کپک را به روی نان منتقل کنید.
- نان را درون ظرف شیشهای قرار دهید و پیش از بستن ظرف، چند قطره آب به آن بپاشید.
- مراحل ۲ و ۳ را با استفاده از پوشبرگ آلومینیمی و نخود تکرار کنید.
- ظرفها را به مدّت یک هفته در محلّ تاریک و گرم قرار دهید.
- بعد از یک هفته نمونههای درون ظرفها را با ذرّهبین بهطور دقیق مشاهده و نتیجه را در جدول ثبت کنید.
| نمونه | نتیجه |
|---|---|
| نان | … |
| نخود | … |
| پوشبرگ آلومینیمی | … |
الف) در کدام نمونهها کپک رشد کرده است و انرژی موردنیاز خود را از کجا به دست آوردهاند؟
پاسخ: روی نان و نخود، نه روی پوشبرگ آلومینیمی. پوشبرگ نمونهی شاهد است و نشان میدهد کپک از مادّهی غذاییِ زیر خودش انرژی میگیرد، نه از هوا یا رطوبت.
چیزی هدر نمیرودصفحه ۸۸ کتاب درسی
قارچها گروهی از جانداراناند که بقایای موجودات زنده را تجزیه میکنند و سبب میشوند موادّ تشکیلدهندهی آنها دوباره به طبیعت برگردد.
مثلاً کار قارچهایی که روی بقایای گیاهان و جانوران در جنگل رشد میکنند، تجزیهی این بقایا و کمک به تشکیل، بهبود و تقویت خاک است.
شاید دیده یا شنیده باشید که با استفاده از بقایای گیاهان، خاک گیاهی میسازند؛ قارچها در تشکیل این خاک نقش دارند.
با هم زندگی میکنندگفتوگوصفحه ۸۹ کتاب درسی
کتاب دو نمونه میآورد. غذای مجّانی: کرکس خود را با تهماندهی شکار دیگر جانوران سیر میکند؛ مثلاً وقتی شیرها لاشهی شکار خود را رها میکنند، کرکسهایی که در آن نزدیکی در انتظار دورشدن شیرها هستند به محلّ لاشه میروند و بقایای آن را میخورند.
مگسهای مزاحم: اسبها با تکان دادن دم خود سعی میکنند مگسها و پشهها را از خود دور کنند. این حشرات خون اسب را میمکند.
الف) در هریک از این دو مثال، کدام جانور سود میبرد و کدام سود نمیبرد؟
پاسخ: در نمونهی اوّل کرکس سود میبرد و شیر نه سود میبرد نه زیان میبیند. در نمونهی دوم مگس سود میبرد و اسب زیان میبیند.
شگفتیهای آفرینش: کروکودیلهایی که در اطراف رود نیل زندگی میکنند، بعضی وقتها بدون حرکت و با دهان باز استراحت میکنند. در این هنگام نوعی پرندهی کوچک وارد دهان کروکودیل میشود و انگلهای درون دهان کروکودیل را میخورد.
وقتی اوضاع تغییر میکندجمعآوری اطّلاعاتصفحه ۹۰ کتاب درسی
محیطهای طبیعی زیستگاه انواع فراوانی از جانوران، گیاهان و موجودات زندهی دیگرند. وقتی زیستگاه جانداران تغییر میکند، بعضی از آنها نمیتوانند خود را با اوضاع جدید سازگار کنند و بهتدریج کم میشوند و حتّی ممکن است سرانجام همهی آنها از بین بروند.
الف) آیا در گذشته در اطراف محلّ زندگی شما محیط طبیعی بوده که الان وجود ندارد یا وسعتش کم شده است؟
پاسخ: اطّلاعات جمع کنید و بگویید به نظر شما چرا آن محیط طبیعی از بین رفته یا کوچک شده است.
نکتهی تاریخی: شیر ایرانی تا کمتر از یک قرن پیش در بخشهایی از ایران وجود داشت؛ امّا به دلایلی مانند شکار شدن به دست انسان و از دست دادن زیستگاهش از بین رفت.
چه درختی میکارید؟صفحه ۹۱ کتاب درسی
درختکاری در فرهنگ ایرانی ــ اسلامی رسمی پسندیده است. به همین علّت در کشور ما یک روز از سال را روز درختکاری نامیدهاند.
زیستشناسان میگویند در هر منطقه باید درختهایی را کاشت که بهطور طبیعی در همان منطقه وجود دارند. به این درختها درختهای بومی میگویند. بنابراین باید در انتخاب نوع درخت دقّت کرد؛ مثلاً درخت کاج از ریشهی خود موادّی در خاک ترشّح میکند که مانع رشد بسیاری از انواع گیاهان میشود. به همین علّت تنوّع گیاهان در جنگلهای کاج کم است.
الف) در محلّ زندگی شما روز درختکاری چه درختهایی میکارند؟ آیا این درختها بومی منطقهی شما هستند؟
پاسخ: این را باید در محلّ خودتان بررسی کنید. نکته این است که «کاشتن درخت» بهتنهایی کار خوبی نیست؛ نوعِ درخت هم اهمّیت دارد.
ب) جنگل برای کیست؟
پاسخ: کتاب این را بهعنوان پرسش پایانی میگذارد و سه راه برای پاسخ پیشنهاد میکند: نوشتن یک داستان کوتاه، نوشتن مقالهای دربارهی یک محیط طبیعی در خطر همراه با راههای حفظ آن، یا تهیّهی مجموعهای از تصاویر جانوران و گیاهان بومی محلّ زندگی و برگزاری نمایشگاه.
اگر قطع درختهای جنگلها به همین سرعت ادامه یابد، حدود نیمی از جنگلهای کرهی زمین حدّاکثر تا ۲۰ سال دیگر از بین میروند.