درس 2: سرگذشت دفتر من
صفحه ۷ تا ۱۶ کتاب درسی
نیاکان ما روی چه چیزی مینوشتند؟فکر کنیدصفحه ۸ کتاب درسی
کتاب پنج روش قدیمی ثبت و نگهداری اطّلاعات را نشان میدهد: نقّاشی روی دیوار غار، نوشتهی روی چوب، نوشتهی روی چرم، نوشتهی روی سفال، و کتیبه و نقش برجستهی روی سنگ.
با گذشت زمان و در اثر عواملی از جمله افزایش جمعیت کرهی زمین، اطّلاعات علمی و آثار فرهنگی و اجتماعی زیادی تولید شد و این روشها دیگر کافی نبود.
سوگند به قلم و آنچه مینویسند.
الف) مزایا و معایب نوشتن روی سنگ، چوب و دیوار غار چیست؟
پاسخ: مزیت: بسیار ماندگارند — کتیبههای سنگی هزاران سال ماندهاند. عیب: سنگین و غیرقابل حملاند، نوشتن رویشان کند است، جای کمی دارند و نمیشود از آنها نسخهی زیاد تهیه کرد.
موادّ طبیعی و مصنوعیجمعآوری اطّلاعاتصفحه ۹ کتاب درسی
سنگ، پشم، پوست و چوب موادّی هستند که در طبیعت یافت میشوند. انسانها در گذشته بدون اینکه تغییر زیادی در آنها ایجاد کنند، از آنها برای نوشتن و نقّاشی کردن استفاده میکردند. این مواد طبیعی هستند. کتاب چهار نمونهی دیگر هم میآورد: ماسه، پنبه، سنگ آهن و نفت خام.
بیشتر مواد و وسایلی که امروزه از آنها استفاده میکنیم بهطور طبیعی یافت نمیشوند؛ بلکه آنها را از موادّ موجود در طبیعت میسازند. این مواد، موادّ مصنوعی نامیده میشوند.
الف) از موادّ طبیعی و مصنوعی محیط زندگی خود فهرستی تهیه کنید.
پاسخ: نکتهی مهم منشأ است، نه ظاهر: شیشه مصنوعی است ولی از ماسه ساخته میشود، و پلاستیک مصنوعی است ولی از نفت خام. دربارهی منشأ هر کدام گفتوگو کنید.
- مادّهی طبیعی
- مادّهای که در طبیعت یافت میشود و برای استفاده تغییر زیادی نمیکند
- مادّهی مصنوعی
- مادّهای که انسان آن را از موادّ موجود در طبیعت میسازد
کاغذ، طبیعی یا مصنوعی؟صفحه ۱۰ کتاب درسی
کاغذ یکی از موادّ مصنوعی است که کاربرد بسیار گستردهای در زندگی ما پیدا کرده است. مادّهی اصلی و خام موردنیاز ساخت کاغذ چوب است؛ هرچند کاغذ را میتوان از نیشکر، پنبه و مانند آن هم تهیه کرد.
الف) کتاب میپرسد هریک از این افراد و مراکز چه استفادهای از کاغذ میکنند: عکّاس، بانک، دانشآموز، خیّاط، مرغداری، قنّاد.
پاسخ: کاغذ عکس، اسناد و چک، دفتر و کتاب، الگوی برش، بستر کف و کارتنِ تخممرغ، و کاغذ شیرینی و قالبِ کاپکیک. اطّلاعات جمع کنید و بهصورت روزنامهی دیواری یا پردهنگار گزارش دهید.
نکتهی تاریخی: کاغذ نخستین بار در کشور چین ساخته شد. در حدود سال ۱۳۰ هجری شمسی (۷۵۰ میلادی) مسلمانان در شهر سمرقند به فنّ ساخت کاغذ دست یافتند. از آنجا این دانش به بغداد و سپس به دیگر شهرهای اسلامی و اروپا رسید و باعث شد نوشتن کتابها و گسترش علوم آسانتر شود.
از درخت تا کاغذفکر کنیدصفحه ۱۱ کتاب درسی
از میان اجزای تشکیلدهندهی درخت، فقط تنه و ساقهی محکم و شاخههای چوبی درختان تنومند برای تهیهی کاغذ مناسب است. کتاب شش مرحله را با تصویر نشان میدهد:
- بریدن درخت
- حمل الوار چوب و تنههای درخت به کارخانه
- کندن پوست تنهی درخت
- تبدیل به تکّههای ریز چوب (چیپس چوب)
- تبدیل تکّههای ریز چوب به خمیر و از بین بردن رنگ آن
- خشک کردن خمیر و تهیهی کاغذ
الف) تغییرهای انجامشده در مرحلههای (۴) و (۶) فیزیکی است یا شیمیایی؟
پاسخ: هر دو فیزیکیاند: در مرحلهی ۴ چوب فقط خرد میشود و در مرحلهی ۶ فقط آبِ خمیر گرفته میشود؛ در هیچکدام مادّهی تازهای ساخته نمیشود. مرحلهی ۵ است که تغییر شیمیایی دارد، چون رنگِ چوب با موادّ شیمیایی از بین میرود.
ب) خواصّ ظاهری چیپس چوبِ مرحلهی چهار را با خمیر تولیدشده در مرحلهی پنج مقایسه کنید.
پاسخ: چیپس چوب خشک، سفت، تکّهتکّه و قهوهای است؛ خمیر نرم، خیس، یکدست و روشن است.
از بین بردن رنگ زرد چوبآزمایش کنیدصفحه ۱۲ کتاب درسی
وسایل و موادّ مورد نیاز: بشر، استوانهی مدرّج، قاشق، پتاسیم پرمنگنات، سرکه و آب اکسیژنه.
آزمایش ۱ — در یک بِشر یا لیوان پلاستیکی ۱۰۰ میلیلیتر آب بریزید؛ ۵ یا ۶ دانه بلور پتاسیم پرمنگنات به آن اضافه کنید؛ یک قاشق چایخوری سرکه بیفزایید؛ سپس ۶ یا ۸ میلیلیتر آب اکسیژنه را بهآرامی داخل بِشر بریزید و مشاهدات خود را یادداشت کنید.
آزمایش ۲ — در یک بِشر، مقداری کاغذ رنگیِ خردشده را با ۵۰ میلیلیتر آب مخلوط کنید؛ ۱۰ میلیلیتر آب اکسیژنه داخل بِشر اضافه کنید و پس از ۱۰ دقیقه مشاهدات خود را بنویسید.
الف) از این آزمایشها چه نتیجهای میگیرید؟
پاسخ: آب اکسیژنه رنگ را از بین میبرد. گاز کلر و آب ژاول (سفیدکننده) نیز مانند آب اکسیژنه رنگبَر و سفیدکننده هستند. امّا آب اکسیژنه نمیتواند رنگ همهی مواد را از بین ببرد.
از تماس آب اکسیژنه با پوست بپرهیزید. آب اکسیژنه را در جای تاریک نگهداری کنید و هیچگاه در فضای بسته از آن استفاده نکنید. از ترکیب آب ژاول با سایر شویندهها و پاککنندهها جدّاً پرهیز کنید.
چه نوع کاغذی میخواهید؟گفتوگوصفحه ۱۳ کتاب درسی
با افزودن موادّ شیمیایی مختلف به خمیر کاغذ، میتوان انواع مختلفی از کاغذها را تهیه کرد. کتاب پنج مادّه را در یک جدول میگذارد و میخواهد علّت استفاده از هرکدام را بنویسید: پلاستیک، رنگ، نشاسته، گاز کلر و گچ.
دو تصویر هم راهنمایی میکنند: اثر آب روی کاغذ معمولی، و اثر آب روی کاغذ گلاسه.
| مادّهی بهکاررفته | علّت استفاده |
|---|---|
| پلاستیک | … |
| رنگ | … |
| نشاسته | … |
| گاز کلر | … |
| گچ | … |
چگونه میتوان کاغذ را بازیافت کرد؟کاوشگریصفحه ۱۵ کتاب درسی
وسایل و موادّ مورد نیاز: خردههای ریز روزنامه و کاغذ، ظرف بزرگ، الک، منگنه، چهارچوب، توری، طلق و مایع سفیدکننده.
- مقداری روزنامهی باطله را با قیچی به تکّههای بسیار ریز ببرید.
- خردههای ریز روزنامه را در یک ظرف بزرگ بریزید و درون آن تا نیمه آب اضافه کنید.
- پس از گذشت ۲ ساعت، با همزن مخلوط آب و کاغذ را خوب هم بزنید.
- خمیر کاغذِ بهدستآمده را روی الک بریزید و صاف کنید.
- خمیر کاغذ را با یک لیوان آبِ ژاول مخلوط کنید و بگذارید ۲۴ ساعت بماند.
- دوباره خمیر کاغذ را روی الک بریزید و صاف کنید؛ سپس آن را با سه لیوان آب شستوشو دهید.
- خمیر کاغذ را در ظرف بزرگی که تا نیمه آب دارد بریزید.
- با استفاده از منگنه، توری را به چهارچوب بچسبانید و با آن لایهی نازکی از خمیر را بردارید.
- یک طلق روی خمیر کاغذ بگذارید، خمیر را روی آن برگردانید و در گوشهای قرار دهید تا خشک شود.
- برای تهیهی کاغذ رنگی و مقاوم، یک قاشق غذاخوری رنگ و یک قاشق سوپخوری چسب نشاسته به خمیرِ مرحلهی ۷ بیفزایید و مرحلههای ۸ و ۹ را تکرار کنید.
الف) کاغذی را که تهیّه کردهاید با کاغذ روزنامه مقایسه کنید. مقاومت کاغذ بازیافتی بیشتر است یا کاغذ تهیهشده از چوب؟
پاسخ: کاغذ بازیافتی معمولاً کممقاومتتر است، چون رشتههای چوب در هر بار بازیافت کوتاهتر میشوند. برای همین کیسههای نایلونی و کاغذی تهیهشده از موادّ بازیافتی را ضخیمتر درست میکنند.
ب) بازیافت کاغذ چگونه سبب حفظ محیطزیست میشود؟
پاسخ: درخت کمتری بریده میشود، آب و برق کمتری مصرف میشود و زبالهی کمتری تولید میشود.
یادتان باشد که در روز درختکاری به همراه والدین خود، یک اصله درخت بکارید و از آن مراقبت کنید تا رشد کند.