درس 6: چه خبر 1 (بینایی و شنوایی)؟
صفحه ۴۵ تا ۵۲ کتاب درسی
چشم را در آینه ببینیدفعّالیتصفحه ۴۶ کتاب درسی
هنگام بازی والیبال، توپ به نزدیک نسترن رسید. او دوید تا به توپ ضربه بزند و آن را به زمین حریف پرتاب کند. چشم نسترن به او کمک میکرد که توپ را ببیند.
چشم خود را در آینه مشاهده کنید و ببینید چه رنگهایی دارد. سپس مدل کرهی چشم را در شکل کتاب ببینید: مردمک، قَرنیه، عِنَبیه، عدسی، شبکیه و عصب بینایی.
الف) کدام قسمتهای این مدل را در آینه دیدید و کدامها را نتوانستید ببینید؟ چرا؟
پاسخ: عنبیه، مردمک و قرنیه دیده میشوند؛ عدسی، شبکیه و عصب بینایی نه. بیشتر قسمتهای چشم درون استخوان سر قرار دارند و به همین دلیل بهخوبی محافظت میشوند.
بخش رنگی چشم، عِنَبیه نام دارد و مردمک در وسط آن قرار گرفته است. روی عنبیه را پردهی شفّافی به نام قَرنیه میپوشاند. عصب بینایی در پشت کرهی چشم قرار گرفته است.
مردمک چهقدر باز میشود؟آزمایش کنیدصفحه ۴۷ کتاب درسی
- به چشم یکی از اعضای گروه خود نگاه کنید و مردمک او را نقّاشی کنید.
- حالا در کنار پنجرهای که نور آن بیشتر است به چشم او نگاه کنید و مردمکش را نقّاشی کنید.
- مشاهدههای خود را مقایسه کنید؛ مردمک چه تغییری میکند؟
- پیشبینی کنید اگر در جایی تاریک به چشم دوستتان نگاه کنید، مردمک او چه تغییری خواهد کرد.
- پیشبینی خود را آزمایش کنید.
الف) از این آزمایش چه نتیجهای میگیرید؟
پاسخ: با زیاد و کم شدن نور، مردمک تنگ و گشاد میشود. به این ترتیب، مردمک میزان نوری را که به چشم وارد میشود تنظیم میکند.
دیدنصفحه ۴۷ کتاب درسی
برای دیدن اجسام، باید نور از عدسی چشم بگذرد. عدسی چشم در پشت مردمک قرار دارد. به کمک عدسی، تصویر اجسام روی پردهی شبکیه تشکیل میشود.
در شبکیه سلّولهای ویژهای قرار دارند که نور را دریافت میکنند و از طریق عصب بینایی به مغز پیام میفرستند. به این ترتیب، ما اجسام را میبینیم و رنگ و شکل آنها را تشخیص میدهیم.
از چه فاصلهای میخوانید؟فعّالیتصفحه ۴۸ کتاب درسی
زهرا در ردیف آخر کلاس مینشیند و با عینک میتواند نوشتههای روی تخته را بهراحتی بخواند. عدسی عینک به زهرا چه کمکی میکند؟
- صفحهی روزنامه را روی دیوار بچسبانید.
- هریک از دانشآموزان گروه به نوبت در مقابل روزنامه بایستد و بعد آرامآرام از آن دور شود، تا جایی که خواندن کلمهها برایش دشوار شود.
- دانشآموز دیگری فاصلهی هر دانشآموز از روزنامه را اندازهگیری کند و در جدول بنویسد.
| بیش از ۳۰ | حدود ۳۰ | کمتر از ۳۰ |
|---|---|---|
| … | … | … |
الف) نزدیکبین و دوربین یعنی چه؟
پاسخ: چشم ما یک جسم را زمانی بهطور واضح میبیند که تصویر آن روی شبکیه تشکیل شود. چشم افراد نزدیکبین اجسام دور را واضح نمیبیند ولی اجسام نزدیک را خوب میبیند؛ افراد دوربین اجسام نزدیک را واضح نمیبینند. هر دو برای اینکه خوب ببینند باید از عدسی کمکی استفاده کنند.
دانشآموزانی که از عینک استفاده میکنند، متن را ابتدا بدون عینک بخوانند، بعد فعّالیت را با عینک تکرار کنند و نتایج را با حالت قبل مقایسه کرده به کلاس گزارش دهند.
شنیدنفعّالیتصفحه ۵۰ کتاب درسی
نسترن هنگام بازی والیبال صدای دوستانش را میشنید که او را تشویق میکردند. او صدای دوستانش را چگونه میشنید؟
ما میتوانیم لالهی گوش و سوراخ آن را ببینیم. سوراخ گوش در ابتدای مجرای شنوایی قرار دارد.
- ته یک لیوان کاغذی بزرگ را مانند شکل ببرید.
- از یکی از اعضای گروهتان بخواهید با صدای معمولی جملهای نزدیک گوش شما بگوید.
- لیوان را روی گوش خود قرار دهید و دوباره از دوستتان بخواهید جملهای را با صدای معمولی نزدیک گوش شما بگوید.
الف) شنوایی شما در این دو حالت چه تفاوتی دارد؟ لالهی گوش در شنیدن صدا چه نقشی دارد؟
پاسخ: با لیوان بهتر میشنوید. لیوان مثل لالهی گوشِ بزرگتر عمل میکند و صدای بیشتری را به مجرای شنوایی هدایت میکند — به همین دلیل بعضی افراد برای بهتر شنیدن دستشان را پشت لالهی گوش میگذارند.
از پردهی گوش تا مغزصفحه ۵۱ کتاب درسی
پردهی گوش در انتهای مجرای شنوایی قرار دارد. مجرای شنوایی و بخشهای دیگر گوش درون استخوانهای سر قرار گرفتهاند. کتاب اجزای گوش را نام میبرد: لالهی گوش، مجرای شنوایی، پردهی گوش، استخوانهای کوچک گوش، بخش حلزونیشکل گوش و عصب شنوایی.
وقتی صدا به پردهی گوش برخورد میکند، آن را میلرزاند. وقتی پرده میلرزد، استخوانهای بسیار کوچک پشت آن نیز میلرزند. لرزش این استخوانها به بخش حلزونی گوش منتقل میشود. بخش حلزونی از طریق عصب شنوایی به مغز پیام میفرستد و به این ترتیب ما صداها را میشنویم.
حفظ سلامت چشم و گوشجمعآوری اطّلاعاتصفحه ۵۲ کتاب درسی
پلکها روی کرهی چشم را میپوشانند و از ورود گرد و خاک به آن جلوگیری میکنند. وقتی پلک میزنیم، اشک روی چشم پخش میشود؛ با این کار سطح آن مرطوب میماند و خشک نمیشود.
در مجرای شنوایی، مادّهای چرب ترشّح میشود. این مادّه از ورود جانوران ریز به درون گوش جلوگیری میکند. گاهی این مادّه زیاد ترشّح میشود و روی پردهی گوش میچسبد؛ در این زمان پزشک متخصّص مادّهی اضافی را از گوش خارج میکند.
- هرگز چیزهای نوکتیز مانند چوب کبریت، سنجاقسر و مداد را وارد گوش نکنید.
- هرگز در گوش کسی داد نزنید.
- هرگز با دست، کتاب یا چیز دیگری به گوش کسی ضربه نزنید.
- صدای وسایل صوتی و تصویری را بیش از حد زیاد نکنید.
الف) سمعک به افراد کمشنوا چه کمکی میکند؟
پاسخ: در این باره اطّلاعات جمع کنید و به کلاس گزارش دهید؛ همچنین دربارهی کارهای دیگری که برای مراقبت از چشم و گوش باید انجام دهیم.