درس 5: حرکت بدن (دستگاههای ماهیچهای، اسکلتی و عصبی)
صفحه ۳۵ تا ۴۴ کتاب درسی
زیر پوستِ بازو چیست؟صفحه ۳۶ کتاب درسی
علیرضا و همکلاسیهایش ورزش میکنند؛ خم میشوند، میدوند، به توپ ضربه میزنند و آن را پرتاب میکنند. آنها موقع ورزش کردن بخشهای گوناگون بدنشان را حرکت میدهند.
بازو و ساعد دست خود را لمس کنید؛ چه چیزهایی زیر پوستتان حس میکنید؟ ساعد یک دست را روی بازو خم کنید؛ چه تفاوتی روی بازو و زیر آن احساس میکنید؟
قسمتهای سفت زیر پوست دست شما استخوانها و بخشهای نرم، ماهیچههایتان هستند.
مدلی برای حرکتکاوشگریصفحه ۳۶ کتاب درسی
وسایل و موادّ لازم: دو تکّه مقوّای سفید و زردرنگ به طول ۱۲ و عرض ۴ سانتیمتر، دو تکّه نخ کاموای آبی و قرمزرنگ به اندازهی ۳۰ سانتیمتر، یک میخ برای سوراخ کردن مقوّا و یک عدد دکمهی فشاری.
- هریک از تکّههای مقوّا را مانند شکل به اندازههای دادهشده ببُرید و جاهایی را که با عدد مشخّص شده است با میخ سوراخ کنید.
- سر نخ قرمز را در سوراخ شمارهی ۱ گره بزنید و دنبالهی آن را از سوراخ شمارهی ۴ عبور دهید.
- نخ آبی را در سوراخ شمارهی ۳ گره بزنید و از سوراخ شمارهی ۵ مقوّای دیگر عبور دهید.
- دو مقوّا را مانند شکل روی هم قرار دهید، طوری که سوراخهای شمارهی ۲ و ۶ روی هم قرار گیرند، و با دکمهی فشاری آنها را به هم وصل کنید.
- دو مقوّا را در حالت عمود روی هم قرار دهید و به ترتیب نخهای قرمز و آبی را بکشید.
الف) کدام مقوّا استخوان بازو و کدام مقوّا استخوانهای ساعد را نشان میدهد؟ نخ قرمز و نخ آبی نشاندهندهی کدام ماهیچهها هستند؟
پاسخ: مقوّای ثابت بازو و مقوّای متحرّک (زرد) ساعد است. یکی از نخها ماهیچهی روی بازو و دیگری ماهیچهی پشت بازو را نشان میدهد — از روی جهت حرکتِ مقوّای زرد هنگام کشیدن هر نخ تشخیص دهید.
ب) وقتی ساعد روی بازو خم میشود کدام ماهیچه کوتاه شده است؟ و وقتی ساعد راست میشود؟
پاسخ: هنگام خم شدن، ماهیچهی روی بازو کوتاه شده است؛ هنگام راست شدن، ماهیچهی پشت بازو. دو ماهیچه با هم و در دو جهت مخالف کار میکنند.
پ) آیا میتوانید مدلی را که ساختهاید طوری به کار ببرید که خم و راست کردن ساق پا را نشان دهد؟ چگونه؟
پاسخ: بله؛ همان مدل است، فقط مقوّای ثابت را ران و مقوّای متحرّک را ساق در نظر بگیرید.
ماهیچههافکر کنیدصفحه ۳۸ کتاب درسی
ماهیچهها به استخوانها وصلاند. وقتی ماهیچه کوتاه میشود، استخوانی را که به آن وصل است میکشد و آن را به حرکت درمیآورد.
ماهیچهها کارهایی مانند پلک زدن، حرکت چشمها، تنفّس، خندیدن، صحبت کردن، راه رفتن و دویدن را امکانپذیر میکنند. در بخشهایی از بدن، مانند معده و قلب نیز ماهیچه وجود دارد: ماهیچهی قلب خون را در رگها به جریان درمیآورد و ماهیچهی معده به گوارش غذا کمک میکند.
الف) کدامیک از ماهیچههای قلب، معده، دست و پا و صورت با ارادهی ما کار میکنند؟
پاسخ: ماهیچههای دست و پا و صورت با ارادهی ما؛ ماهیچههای قلب و معده بدون ارادهی ما کار میکنند — به همین دلیل قلب در خواب هم میزند.
خوردن شیر، گوشت و تخممرغ برای رشد ماهیچهها لازم است. ورزش کردن نیز به نیرومند شدن ماهیچهها کمک میکند.
اسکلت و مفصلفعّالیتصفحه ۳۹ کتاب درسی
انگشتان دست، زانو و سر خود را لمس کنید و کمی فشار دهید؛ سپس روی شکمتان را لمس کنید. چه تفاوتی حس میکنید؟
بخشهای مختلف بدن ما — سر، گردن، تنه، دست و پا — تعداد زیادی استخوان دارند. مجموع استخوانها اسکلت درونی بدن ما را تشکیل میدهند و اسکلت، شکلِ بدن ما را به وجود میآورد.
- دو چوب بستنی را بردارید و یکی از انگشتان خود را میان آنها قرار دهید.
- از دوستتان بخواهید چوبها را با نخ کاموا محکم به دور انگشت شما ببندد.
- مرحلهی یک و دو را برای هر پنج انگشتتان انجام دهید.
- حالا سعی کنید انگشتان خود را به حرکت درآورید و کاری انجام دهید.
الف) چرا در مدل ابتدای درس از دکمهی فشاری استفاده کردید؟ اگر مقوّاها را بهجای دکمه با چسب به هم میچسباندید چه اتّفاقی میافتاد؟
پاسخ: دکمه اجازه میدهد دو مقوّا نسبت به هم بچرخند — دقیقاً کاری که مفصل میکند. با چسب، مدل خم نمیشد؛ همانطور که با چوب بستنیِ بسته، انگشتتان خم نشد.
استخوانها با رشتههایی محکم به هم وصل شدهاند. به جایی که دو استخوان به هم وصل شدهاند مَفصل میگویند. مفصل حرکت استخوانها را امکانپذیر میکند و در مفصل بین استخوانها غضروف وجود دارد.
ستون مهرههاصفحه ۴۱ کتاب درسی
سر خود را خم کنید و پشت گردنتان را با دقّت لمس کنید؛ چه چیزی حس میکنید؟
مهرههای بدن از روی هم روی یکدیگر قرار گرفتهاند. هر مهره یک سوراخ دارد و از قرار گرفتن مهرهها، لولهای به وجود میآید که نخاع درون آن قرار دارد.
الف) برای اینکه استخوانِ آسیبدیده درست جوش بخورد و ترمیم شود، چه باید کرد؟
پاسخ: در این باره اطّلاعات جمع کنید. استخوان زنده است و از موادّ محکمی ساخته شده است؛ گاهی استخوانها در اثر ضربه آسیب میبینند، ترک برمیدارند یا میشکنند و پزشک با عکس رادیولوژی میزان آسیب را تشخیص میدهد.
خوردن لبنیات به مقدار کافی و قرار گرفتن در معرض آفتاب سبب میشود استخوانهای شما خوب رشد کنند و محکم شوند. پزشکان سفارش میکنند که هر فرد روزانه یک لیوان شیر بنوشد.
مغز و نخاعفکر کنیدصفحه ۴۳ کتاب درسی
چگونه نام خود را به یاد میآورید؟ چگونه یک مسئله را حل میکنید؟ وقتی میدوید، ضربان قلب و تنفّس شما چگونه افزایش مییابد و وقتی دیگر نمیدوید چگونه به حالت عادی برمیگردند؟
مغز مسئول و فرماندهی این کارها و همهی کارهای بدن ماست. حتّی وقتی در خواب هستیم، مغز فعّالیت قسمتهای گوناگون بدنمان مثل قلب و ششها را کنترل میکند. نخاع نیز در کنترل فعّالیتهای بدن به مغز کمک میکند.
میلیونها سلّول عصبی در مغز و نخاع قرار دارند. این سلّولها دستورهای لازم برای بخشهای گوناگون بدن را صادر میکنند.
الف) مغز و نخاع نرم و آسیبپذیرند. چرا مغز درون جمجمه و نخاع درون ستون مهره قرار گرفته است؟
پاسخ: چون استخوان سخت است و از آنها در برابر ضربه محافظت میکند. جای هر دو، امنترین جای بدن است.
ب) وقتی تصمیم میگیرید ساعد خود را خم کنید، دستور کوتاه شدن چگونه به ماهیچه میرسد؟
پاسخ: از راه عصبها. رشتههایی که به مغز و نخاع وصلاند در سراسر بدن پراکندهاند؛ به این رشتهها عصب میگویند. عصبها فرمانهای مغز و نخاع را به بخشهای مختلف بدن میرسانند و پیامهایی را هم از قسمتهای گوناگون بدن، مانند چشم و گوش، به مغز میرسانند.
- مفصل
- جایی که دو استخوان به هم وصل شدهاند
- نخاع
- بخش عصبی درون لولهی ستون مهرهها
- عصب
- رشتهای که پیام را میان مغز و نخاع و بخشهای بدن جابهجا میکند