درس 7: چه خبر 2 (چشایی، بویایی و لامسه)؟

بوی نان تازهفعّالیتصفحه ۵۴ کتاب درسی

دانش‌آموزان در اردو مشغول آماده کردن سفره‌ی غذا هستند. مصطفی و محمّد ظرف‌های نان را در سفره می‌گذارند و بوی نان تازه اشتهای بچّه‌ها را باز می‌کند.

1. ۱یک تکّه‌ی کوچک نان را روی زبان خود بگذارید؛ آیا مزه‌ای را احساس می‌کنید؟
2. ۲نان را به‌آرامی بجوید؛ حالا چه مزه‌ای را احساس می‌کنید؟
3. ۳پس از خوردن نان، دهان خود را با آب بشویید و کمی شیر را به‌آرامی بنوشید؛ چه مزه‌ای را احساس می‌کنید؟ کدام مزه را زودتر احساس کردید؟
4. ۴دهانتان را دوباره بشویید، زبانتان را بیرون بیاورید و در آینه ببینید؛ مشاهده‌های خود را بیان کنید.

1. الف) چرا نانِ جویده‌شده مزه‌ی روشن‌تری دارد؟

   پاسخ: زبان ماهیچه‌ای است که به جویدن غذا و مخلوط شدن آن با بُزاق کمک می‌کند. روی زبان برجستگی‌هایی وجود دارد که مزه‌ی غذا را دریافت می‌کنند و از طریق عصب چشایی به مغز پیام می‌فرستند. وقتی غذا را می‌جویم، ذرّه‌های آن در بزاق دهان حل می‌شوند و در همین زمان عصب چشایی به مغز پیام می‌برد.

پیش از انجام دادن این فعّالیت دست‌هایتان را بشویید.

با بینیِ بسته و با بینیِ بازآزمایش کنیدصفحه ۵۶ کتاب درسی

وسایل و موادّ لازم: چهار ظرف دردار، یک قطعه پارچه، قاشق کوچک، آب، و سیب، خیار، سیب‌زمینی و هویجِ رنده‌شده.

1. ۱در چهار ظرف دردار را شماره‌گذاری کنید و در هریک به ترتیب سیب، خیار، سیب‌زمینی و هویج رنده‌شده بریزید و درِ ظرف‌ها را ببندید.
2. ۲با پارچه چشم‌های دوستتان را ببندید و از او بخواهید با دست خود سوراخ‌های بینی‌اش را هم بسته نگه دارد.
3. ۳با قاشق مقداری سیب رنده‌شده روی زبان دوستتان بریزید و از او بخواهید مزه‌ی آن را بچشد و نام خوردنی را بگوید. دوستتان از قبل نباید بداند در هر ظرف چه چیزی ریخته‌اید.
4. ۴از دوستتان بخواهید کمی آب بنوشد.
5. ۵مرحله‌ی ۳ را با خیار، هویج و سیب‌زمینی تکرار کنید.
6. ۶این آزمایش را یک بار دیگر انجام دهید، ولی این بار از دوستتان بخواهید بینی‌اش را باز نگه دارد.

1. الف) در کدام حالت راحت‌تر می‌توانیم مزه‌ها را تشخیص دهیم؟

   پاسخ: با بینیِ باز. ما برای آنکه غذاهای مختلف را تشخیص بدهیم، باید بوی آن‌ها را هم حس کنیم — چشایی به‌تنهایی کافی نیست.

بوییدنگفت‌وگوصفحه ۵۷ کتاب درسی

با بوییدن یک گل، ذرّه‌های بودار همراه هوا وارد بینی می‌شوند. این ذرّه‌ها به سلّول‌های گیرنده‌ی بو، که در قسمت بالای بینی قرار دارند، می‌رسند. سلّول‌های گیرنده‌ی بو به مغز پیام می‌فرستند و ما بوهای مختلف را تشخیص می‌دهیم. ذرّه‌های بودار را نمی‌توانیم با چشم ببینیم.

1. الف) چرا وقتی می‌خواهیم گلی را ببوییم آن را به بینی نزدیک می‌کنیم؟

   پاسخ: تا ذرّه‌های بودار بیشتری همراه هوا وارد بینی شوند و به سلّول‌های گیرنده‌ی بو برسند.

2. ب) بو چه نقشی در حفظ انسان از خطر دارد؟

   پاسخ: بوی گاز، بوی دود و بوی غذای فاسد پیش از هر چیز دیگری ما را خبردار می‌کنند. درباره‌ی تصویرهای کتاب در این باره گفت‌وگو کنید.

رعایت بهداشت و خوشبو بودن در دین ما سفارش شده است.

پوست و لمس کردنگفت‌وگوصفحه ۵۹ کتاب درسی

پوست بدن ما را پوشانده است و از آن در برابر میکروب‌ها، سرما و گرما محافظت می‌کند. در شکل کتاب این بخش‌ها نشان داده شده‌اند: لایه‌ی سلّول‌های مرده، غدّه‌ی چربی، غدّه‌ی عرق، رگ‌های خونی و گیرنده‌های پوست.

در پوست گیرنده‌های گوناگونی قرار دارند. این گیرنده‌ها مغز را از وجود سرما، گرما، لمس و تماس آگاه می‌کنند. برای مثال، وقتی حشره‌ای روی پوست ما حرکت می‌کند، گیرنده‌های پوست به مغز پیام می‌فرستند و ما را از وجود آن آگاه می‌کنند.

1. الف) چگونه پوست ما چرب و چگونه مرطوب می‌شود؟

   پاسخ: غدّه‌ی چربی پوست را چرب و غدّه‌ی عرق آن را مرطوب می‌کند.

پوستِ کدام بخش دست حسّاس‌تر است؟کاوشگریصفحه ۶۰ کتاب درسی

وسایل و موادّ لازم: گیره‌ی فلزی کاغذ، مقوّا، چسب، خط‌کش، مداد و کاغذ.

1. ۱به کمک معلّم خود یازده گیره‌ی کاغذ را باز کنید.
2. ۲شش تکّه مقوّا را به طول ۶ و عرض ۳ سانتی‌متر ببرید.
3. ۳یک گیره‌ی بازشده را در وسط یکی از مقوّاها قرار دهید و بچسبانید. نوک گیره باید دست‌کم یک سانتی‌متر از لبه‌ی مقوّا فاصله داشته باشد.
4. ۴دو گیره‌ی دیگر را با فاصله‌ی ۲ میلی‌متر از هم روی مقوّای دیگر قرار دهید و با نوار چسب محکم کنید.
5. ۵بقیّه‌ی گیره‌ها را دوتا دوتا با فاصله‌های ۴، ۶، ۸ و ۱۰ میلی‌متر از هم روی مقوّاهای دیگر بچسبانید.
6. ۶از یکی از دانش‌آموزان بخواهید چشمانش را ببندد و دستش را روی میز بگذارد.
7. ۷نوک گیره‌ها را با بخش‌های مختلف دست او تماس دهید و بپرسید در چند نقطه آن را احساس کرده است.

1. الف) کدام بخش دست حسّاس‌تر است؟ چگونه به این نتیجه رسیدید؟

   پاسخ: نوک انگشت. هرچه فاصله‌ی گیره‌ها کمتر شود، در جاهای کم‌حسّاس دو نوک، یکی احساس می‌شوند. هر جا تعداد گیرنده‌های لمسی بیشتر باشد، پوست آن قسمت حسّاس‌تر است.

2. ب) افراد نابینا به کمک خطّ بِرِیل می‌توانند بخوانند. چرا برای خواندن از سرانگشتان خود استفاده می‌کنند؟

   پاسخ: چون سرانگشت حسّاس‌ترین بخش دست است و می‌تواند نقطه‌های نزدیک به هم را از هم تشخیص دهد — همان چیزی که در جدول بالا خودتان اندازه گرفتید.

نوک گیره‌ها را در پوست فرو نکنید؛ فقط باید وجود آن‌ها را روی دست حس کنید.