درس 2: ماده تغییر میکند (تغییرهای فیزیکی و شیمیایی)
صفحه ۷ تا ۱۶ کتاب درسی
روزی چند بار مواد را تغییر میدهیم؟صفحه ۸ کتاب درسی
در زندگی روزانه نیازهایی داریم و برای برطرف کردن آنها موادّ اطراف خود را تغییر میدهیم. کتاب نُه نمونه میآورد: تکّه کردن نان، تا کردن لباس، حل کردن شکر در چای، خرد کردن میوه، روشن کردن کبریت، پختن غذا، تهیهی ماست، بافتن دستکش و کلاه و شالگردن، و دوختن لباس.
در گروه خود چند نمونهی دیگر از تغییرهایی که در اطرافتان میبینید بیان کنید. در هر یک از این تغییرها چه اتّفاقی برای مواد میافتد؟
بادبادک بسازیدکاوشگریصفحه ۹ کتاب درسی
وسایل و موادّ لازم: کاغذ نازک، دو عدد نی یا دو تکّه چوب سبک، قیچی، نخ محکم و چسب.
- یک ورق کاغذ رنگی بردارید و آن را مانند شکل ببُرید.
- دو تکّه چوب نازک را به اندازهی قطرهای کاغذ ببُرید و آنها را با نخ محکم به هم ببندید.
- چوبها را با چسب نواری به کاغذ بچسبانید، دو سوراخ روی آن ایجاد کنید، نخ را از سوراخها رد کنید و گره بزنید.
- از تکّههای کاغذ برای بادبادک دنباله درست کنید. بادبادک شما آماده است.
- تغییرهایی را که در طول این فعّالیت در مواد ایجاد کردهاید در جدول بنویسید.
| کار انجامشده | نام مادّه | شکل | اندازه | بو | رنگ |
|---|---|---|---|---|---|
| بریدن کاغذ | … | … | … | … | … |
| بریدن چوب و نخ | … | … | … | … | … |
| گره زدن و بستن نخ | … | … | … | … | … |
الف) در ساختن بادبادک، آیا جنس موادّی که به کار بردید تغییر کرد؟
پاسخ: نه. شکل و اندازهی مادّه عوض شد ولی جنسش همان ماند و مادّهی جدیدی به وجود نیامد. این نوع تغییرها فیزیکی هستند.
بادبادکها را در روز مناسبی به پرواز درآورید.
سه حبّه قند، سه سرنوشتفعّالیتصفحه ۱۰ کتاب درسی
- یک حبّه قند را در هاون بکوبید.
- یک حبّه قند دیگر را در آب حل کنید.
- یک حبّه قند دیگر را هم مانند تصویر روی شعله نگه دارید.
الف) در کدام تغییر شکل و اندازهی مادّه عوض میشود و در کدام تغییر رنگ و بوی مادّه؟
پاسخ: کوبیدن و حل کردن فقط شکل و اندازه را عوض میکنند؛ سوزاندن رنگ و بو را هم عوض میکند، چون مادّهی تازهای به وجود آمده است.
- تغییر فیزیکی
- تغییری که در آن شکل یا اندازهی مادّه عوض میشود، ولی جنس مادّه همان میماند
- تغییر شیمیایی
- تغییری که در نتیجهی آن مادّهی جدیدی به وجود میآید
مرحلهی ۳ را زیر نظر معلّم انجام دهید و هنگام استفاده از چراغ الکلی نکات ایمنی را رعایت کنید.
سه تخممرغفعّالیتصفحه ۱۱ کتاب درسی
در برخی تغییرها، مانند سوختن حبّهی قند، مادّهی اوّلیه به مادّهی جدیدی تبدیل میشود. پختن نان و غذا، فاسد شدن میوه و ترش شدن شیر تغییرهایی هستند که در نتیجهی آنها موادّ جدیدی به وجود میآیند. این تغییرها را تغییر شیمیایی میگویند؛ در بیشتر این تغییرها یک مادّه به مادّهی دیگری تبدیل میشود و رنگ، بو و مزهی آن تغییر میکند.
- یک تخممرغ خام را در ظرفی کوچک بشکنید.
- تخممرغ دیگر را آبپز کنید و سپس آن را از وسط ببرید.
- با تخممرغ سوم نیمرو درست کنید.
- حالا رنگ، مزه، بو و شکل تخممرغها را با هم مقایسه کنید.
این فعّالیت را همراه بزرگترها انجام دهید.
کدام فیزیکی، کدام شیمیایی؟فعّالیتصفحه ۱۲ کتاب درسی
هشت تغییرِ کتاب را در دو گروه طبقهبندی کنید: پختن مرغ، بریدن پارچه، شکستن لیوان، تبدیل انگور به سرکه، درست کردن مربا، تراشیدن مداد، آرد کردن گندم، پوسیدن پارچه و زنگ زدن وسایل آهنی.
الف) وقتی چوب کبریت میسوزد چه تغییری میکند؟ و وقتی آب یخ میزند یا بخار میشود؟
پاسخ: سوختن کبریت تغییر شیمیایی است؛ یخ زدن و بخار شدن آب تغییر فیزیکی، چون فقط حالت آب عوض میشود و همان آب میماند.
نوشیدنی گازدار تهیه کنیدفعّالیتصفحه ۱۳ کتاب درسی
وسایل و موادّ لازم: شیر پاستوریزه، ماست، آب نیمگرم، پارچ، لیوان، نمک و یک بطری خالی.
- یک لیوان شیر و یک لیوان آب نیمگرم (ولرم) را در یک پارچ با هم مخلوط کنید.
- نصف لیوان ماست و مقدار کمی نمک را در ظرفی دیگر با هم مخلوط کنید و در پارچ بریزید.
- مخلوط بهدستآمده را در یک بطری بریزید و درِ آن را محکم ببندید و کناری بگذارید. یادتان باشد که بطری نباید کاملاً پر شود.
- بعد از یک هفته بطری را بردارید و خوب تکان دهید و پس از ۲ دقیقه درِ آن را بهآرامی باز کنید.
- مشاهدههای خود را بنویسید.
الف) در کدام مرحله تغییر فیزیکی و در کدام مرحله تغییر شیمیایی رخ داده است؟ به چه دلیل؟
پاسخ: مخلوط کردن شیر و آب و ماست تغییر فیزیکی است. آنچه در طول یک هفته درون بطریِ بسته اتّفاق میافتد تغییر شیمیایی است، چون مادّهی تازه — همان گاز — به وجود میآید و مزه هم عوض میشود.
بطری نباید کاملاً پر شود، چون گازی که ساخته میشود به جا نیاز دارد.
کُند یا سریعگفتوگوصفحه ۱۳ کتاب درسی
برخی تغییرها، مانند سوختن گاز در اجاق یا سوختن چوب کبریت، بهسرعت انجام میشوند؛ در حالی که برخی دیگر، مانند درست کردن ماست یا دوغ گازدار، بهکندی صورت میگیرند.
الف) فاسد شدن موادّ غذایی در یخچال تندتر رخ میدهد یا بیرون از آن؟ حل شدن شکر در چای داغ یا چای سرد؟
پاسخ: هر دو بیرون/داغ. گرما هر دو تغییر را تندتر میکند — یکی شیمیایی و دیگری فیزیکی.
ب) وسایل آهنی در هوای مرطوب سریعتر زنگ میزنند یا در هوای خشک؟
پاسخ: در این باره اطّلاعات جمعآوری کنید و نتیجه را به کلاس گزارش دهید.
تغییر در خدمت زندگیگفتوگوصفحه ۱۴ کتاب درسی
طبیعت همواره در حال تغییر است و در برخی از این تغییرها انسان دخالت دارد. او با استفاده از ابزارهایی مانند چکش، میخ، بیل، کلنگ و بیل مکانیکی تغییرهای زیادی در طبیعت ایجاد میکند.
کتاب چهار تصویر را کنار هم میگذارد و میپرسد در کدامها انسان دخالت دارد: رسیدن سیب، سنگنوشتهای در همدان، صاف کردن جادّه، و کندن زمین با بیل مکانیکی.
الف) یکی از دخالتهای انسان در طبیعت را انتخاب کنید و دربارهی مفید یا مضر بودن آن گفتوگو کنید.
پاسخ: نتیجهی این گفتوگو را به کلاس گزارش دهید. توجّه کنید که یک دخالت میتواند همزمان مفید و مضر باشد.