درس 4: برگی از تاریخ زمین (فسیل)

خبرِ روزنامهصفحه ۲۶ کتاب درسی

سارا و نسرین پس از خواندن درس سنگ‌ها در علوم چهارم به مطالعه‌ی سنگ‌ها علاقه‌مند شدند و برای به دست آوردن اطّلاعات بیشتر، روزنامه‌ها و کتاب‌ها را بررسی کردند. خبری در روزنامه‌ای توجّه آن‌ها را جلب کرد و پرسش‌هایی در ذهنشان ایجاد شد. نسرین با اجازه‌ی معلّم خبر را برای هم‌کلاسی‌هایش خواند و بچّه‌ها پرسش‌های خود را بیان کردند:

• فسیل چیست؟
• چگونه فسیل ماهی از هفت میلیون سال پیش تا امروز باقی مانده است؟
• بقیّه‌ی بدن ماهی چه شده است؟
• بقایای یک ماهی در تبریز پیدا شده است؟ تبریز که دریا ندارد!

اثر دست روی گِلکاوشگریصفحه ۲۷ کتاب درسی

وسایل و موادّ لازم: گِل مجسّمه‌سازی، ظرف، قاشق، لیوان آب، ذرّه‌بین و خط‌کش. پرسش این است: از اثر دست و پای یک جاندار چه چیزهایی می‌توان یاد گرفت؟

1. ۱مقداری گِل مجسّمه‌سازی را در یک ظرف قرار دهید و سطح آن را با قاشق صاف کنید.
2. ۲کف دست خود را با کمی آب مرطوب کنید، روی گِل بگذارید و فشار دهید. سپس دست خود را به‌آرامی بردارید و نمونه را کنار پنجره بگذارید تا خشک شود.
3. ۳با دقّت به کف دست خود و اثر آن روی گِل نگاه کنید؛ چه چیزی مشاهده می‌کنید؟
4. ۴این بار با ذرّه‌بین به دست خود و اثر آن نگاه کنید و بگویید چه چیزهای تازه‌ای می‌بینید.
5. ۵طول هریک از انگشتان خود را اندازه بگیرید و روی اثر انگشت خود بنویسید.
6. ۶اثر دست خود را با اثر دست هم‌گروهی‌هایتان مقایسه کنید.
7. ۷این فعّالیت را در منزل با کمک بزرگ‌ترها تکرار کنید، امّا این بار پشتِ دست خود را روی گِل قرار دهید.

1. الف) اثر دستِ یکی از دانش‌آموزان را به‌طور تصادفی انتخاب کنید. آیا می‌توانید مشخّص کنید این اثر به کدام دانش‌آموز تعلّق دارد؟

   پاسخ: بله، اگر جزئیات کافی ثبت شده باشد — طول انگشت‌ها و خط‌های کف دست. همین ایده است که بعداً به دانشمندان اجازه می‌دهد از رَدِّ پا به خودِ جاندار برسند.

در پایان این فعّالیت، دست خود را با آب و مایع دستشویی بشویید.

رَدِّ پای دایناسورفکر کنیدصفحه ۲۹ کتاب درسی

در گذشته‌های خیلی دور، خزندگان بزرگی به نام دایناسورها روی زمین زندگی می‌کردند. این جانوران در حدود ۶۵ میلیون سال پیش از بین رفتند.

تصویر کتاب اثر پای یک دایناسور را نشان می‌دهد؛ این اثر در معدن زغال‌سنگ کرمان یافت شده است. کتاب از شما می‌خواهد طول این رَدِّ پا را اندازه بگیرید و بنویسید که تقریباً برابر با چند سانتی‌متر است.

در فعّالیت‌های قبل مشاهده کردید که اثر بدن جانداران به خودِ آن‌ها شباهت دارد. بنابراین اگر اثر بعضی از قسمت‌های بدن جانداری یافت شود، می‌توان از روی آن به برخی از ویژگی‌های آن جاندار پی برد.

مانند زمین‌شناسانکاوشگریصفحه ۳۰ کتاب درسی

برخی از زمین‌شناسان در جست‌وجوی آثار به‌جا‌مانده از جانداران گذشته هستند. آن‌ها لایه‌های رسوبی را مطالعه می‌کنند تا به محلّ این آثار پی ببرند؛ سپس این لایه‌ها را با ابزار مناسب می‌کَنند و خاکشان را با دقّت برمی‌دارند تا آثار جانداران را سالم از میان لایه‌های رسوبی خارج کنند.

وسایل و موادّ لازم: ذرّه‌بین، دستکش، دفتر یادداشت و مداد، انواع خاک، قاشقک، لیوان یونولیتی یا کاغذی، بقایای موجودات زنده، قیچی و آب.

1. ۱یک لیوان یونولیتی (کاغذی) بردارید و سوراخ‌های ریزی در ته آن ایجاد کنید.
2. ۲یک قاشق خاک معمولی در لیوان بریزید.
3. ۳یک قطعه‌ی باقی‌مانده از موجود زنده انتخاب کنید و روی خاک داخل لیوان قرار دهید؛ سپس با یک قاشق خاک معمولی روی آن را بپوشانید.
4. ۴یک قاشق ماسه روی خاک داخل لیوان بریزید.
5. ۵قطعه‌ی دیگری از باقی‌مانده‌ی موجود زنده بردارید و روی ماسه‌ی داخل لیوان قرار دهید؛ روی آن را هم با ماسه بپوشانید.
6. ۶حالا دو قاشق خاک رس هم در لیوان بریزید و نصف لیوان آب روی آن بریزید.
7. ۷لیوان را کناری بگذارید تا خاک آن خشک شود.
8. ۸پس از چند روز، لیوان را با قیچی از کناره ببرید و لایه‌های خاک را از آن خارج کنید.
9. ۹لایه‌هایی را که می‌بینید نقّاشی کنید.
10. ۱۰با یک برس یا قاشقک، لایه‌های خاک را به دقّت بِکَنید و باقی‌مانده‌ی موجود زنده‌ی درون آن را پیدا کنید؛ مواظب باشید باقی‌مانده‌ی جاندار از بین نرود.
11. ۱۱نقّاشی خود را با کشیدن فسیل لایه‌ها کامل کنید و مشاهده‌های خود را در جدول بنویسید.

در این فعّالیت شما نقش یک دانشمند را بر عهده داشتید و مانند او به دنبال کشف بقایای موجودات زنده بودید.

کدام لایه قدیمی‌تر است؟گفت‌وگوصفحه ۳۲ کتاب درسی

دانشمندان معتقدند وقتی جانداری می‌میرد، قسمت‌های نرم بدن آن با گذشت زمان از بین می‌رود، امّا قسمت‌های سخت مانند استخوان، دندان و صدف در بین گِل و لای باقی می‌مانند.

1. الف) در شکل لایه‌های رسوبی، باقی‌مانده‌ی جاندار در کدام لایه قدیمی‌تر است؟

   پاسخ: در لایه‌های پایین‌تر. لایه‌ها از پایین به بالا روی هم می‌نشینند، پس هرچه پایین‌تر، قدیمی‌تر — همان چیزی که در لیوان خودتان هم صادق بود.

2. ب) تعداد حشره‌ها از بقیّه‌ی جانداران بیشتر است، با این وجود تعداد فسیل‌های حشره‌ها خیلی کمتر است. چرا؟

   پاسخ: چون بدن حشره‌ها قسمت سختِ ماندگاری مثل استخوان و صدف ندارد و زودتر از بین می‌رود.

رمزگشایی از رَدِّ پاهاگفت‌وگوصفحه ۳۳ کتاب درسی

جانوران برای به دست آوردن غذا، فرار از دشمن و کارهای دیگر حرکت می‌کنند. رَدِّ پای آن‌ها روی زمین‌های نرم و گِل‌ولایی که از آن عبور می‌کنند باقی می‌ماند.

کتاب شکلی از چند رَدِّ پا می‌آورد و سه پرسش می‌پرسد: در این شکل چند نوع رَدِّ پا وجود دارد؟ چند رَدِّ پای پرنده می‌بینید؟ و کدام رَدِّ پا مربوط به پرنده‌ای است که در کنار آب زندگی می‌کند؟

1. الف) دانشمندان با مطالعه‌ی فسیل‌ها چه چیزهایی می‌فهمند؟

   پاسخ: درباره‌ی جانوران و گیاهان قدیمی، محلّ زندگی آن‌ها و نوع غذایشان اطّلاعاتی به دست می‌آورند؛ همچنین از تغییرات آب و هوا و از شکل و وضع خشکی‌ها و دریاهای زمین در گذشته آگاه می‌شوند.

2. ب) سه فسیلِ کتاب — فسیل ماهی، فسیل گیاه سرخس و فسیل تعدادی صدف — در سه منطقه‌ی متفاوت پیدا شده‌اند. چه اطّلاعاتی از آن‌ها می‌گیریم؟

   پاسخ: جایی که فسیل ماهی و صدف دارد، روزی زیر آب بوده است — و همین جواب پرسشِ اوّلِ درس درباره‌ی تبریز است. جایی که فسیل سرخس دارد، روزی مرطوب و پوشیده از گیاه بوده است.