درس 8: آسمان در شب

پرسش‌های ایمانفعّالیتصفحه ۶۸ کتاب درسی

ایمان که دلش می‌خواست با زندگی عشایر آشنا شود، با عمویش به استان فارس سفر کرد. یک روز هنگام غروب خورشید، نقطه‌ای درخشان در آسمان نظر او را جلب کرد. با تاریک شدن هوا، آسمان را پر از نقطه‌های روشن دید و شگفت‌زده شد. سه پرسش در ذهنش آمد: چرا برخی نقطه‌ها نورانی‌تر دیده می‌شوند؟ چرا در روز این نقطه‌ها را نمی‌بینیم؟ آیا فاصله‌ی همه‌ی این نقطه‌های نورانی از ما به یک اندازه است؟

1. ۱۷ نی بردارید و روی آن‌ها برچسب‌هایی با شماره‌های ۱ تا ۷ بچسبانید.
2. ۲هر نی را با قیچی به طولی که در جدول آمده است ببرید.
3. ۳هفت قطعه ورق پوش‌برگ را مچاله کنید و به سرِ هر نی وصل کنید.
4. ۴سرِ دیگر نی‌ها را با خمیر روی نقطه‌های نشان‌داده‌شده بچسبانید.
5. ۵ساخته‌ی خود را از بالا، از روبه‌رو و از کنار نگاه کنید و هر بار نقطه‌های نورانی را در ستون مربوطه‌ی جدول رسم کنید.

1. الف) آیا فاصله‌ی همه‌ی آلومینیم‌های مچاله‌شده با میزی که روی آن قرار گرفته‌اند به یک اندازه است؟

   پاسخ: نه؛ نی‌ها هفت طول متفاوت دارند. وقتی از روبه‌رو نگاه می‌کنید تفاوتِ فاصله دیده می‌شود، ولی از بالا همه روی یک صفحه به نظر می‌رسند — و آسمان شب هم همین‌طور است.

از کهکشان تا زمینصفحه ۷۰ کتاب درسی

همه‌ی نقاط نورانی که هنگام شب در آسمان مشاهده می‌کنیم، در مجموعه‌هایی به نام کهکشان قرار دارند. کهکشانی که ما در آن زندگی می‌کنیم به کهکشان راه شیری معروف است.

کهکشان ما تعداد بسیار زیادی ستاره دارد. خورشید یکی از ستاره‌های این کهکشان است. خورشید از خود نور دارد و به همین دلیل به آن ستاره می‌گویند. خورشید نزدیک‌ترین ستاره به زمین است.

منظومه‌ی خورشیدیفکر کنیدصفحه ۷۱ کتاب درسی

زمین به دور خورشید می‌چرخد و به همراه زمین، هفت سیّاره‌ی دیگر هم به دور خورشید می‌چرخند. خورشید و هر چیزی که به دور آن می‌گردد، منظومه‌ی خورشیدی (منظومه‌ی شمسی) نامیده می‌شود.

سیّاره‌ها به دور خورشید می‌گردند. آن‌ها از خود نور ندارند و نور خورشید را بازتاب می‌کنند. کتاب نام فارسی و عربی هرکدام را کنار هم می‌آورد: تیر (عُطارِد)، ناهید (زهره)، زمین (ارض)، بهرام (مریخ)، مشتری (برجیس)، کیوان (زحل)، اورانوس و نپتون.

• سیّاره‌ی ناهید (زهره) را می‌توانیم گاهی قبل از طلوع خورشید و گاهی بعد از غروب خورشید در آسمان مشاهده کنیم.
• بهرام از روی زمین به شکل نقطه‌ای نورانی به رنگ قرمز دیده می‌شود و جنس آن از سنگ است.
• دورترین سیّاره‌ی منظومه‌ی شمسی نپتون است و جنس آن از گاز است.

1. الف) سیّاره چه تفاوتی با ستاره دارد؟ چرا ناهید یک سیّاره است؟

   پاسخ: ستاره از خود نور دارد و سیّاره ندارد؛ سیّاره نور خورشید را بازتاب می‌کند و به دور خورشید می‌گردد. ناهید هر دو ویژگی سیّاره را دارد.

2. ب) سیّاره‌ی ناهید گرم‌تر است یا مشتری؟ به چه دلیل؟

   پاسخ: ناهید؛ چون به خورشید نزدیک‌تر است. مشتری خیلی دورتر است و نور و گرمای کمتری دریافت می‌کند.

مدارها را در حیاط مدرسه بکشیدفعّالیتصفحه ۷۲ کتاب درسی

1. ۱روی ۹ قطعه مقوّای بزرگ، با ماژیک نام خورشید و سیّاره‌های آن را جداگانه بنویسید.
2. ۲در یک فضای باز یک نقطه را با گچ مشخّص کنید و میخی در آن‌جا بکوبید.
3. ۳با استفاده از نخ و گچ، ۸ دایره با شعاع‌های زیر به مرکز این نقطه رسم کنید.
4. ۴هر دانش‌آموز یکی از مقوّاها را بردارد و به ترتیب سیّاره‌های منظومه‌ی خورشیدی، روی دایره‌ی مربوط به خود بایستد.
5. ۵دانش‌آموزی که مقوّای خورشید را برداشته است در مرکز دایره بایستد.
6. ۶با صدای سوت معلّم، هر دانش‌آموز برخلاف حرکت عقربه‌های ساعت به دور خورشید بچرخد.

1. الف) چرا در منظومه‌ی خورشیدی سیّاره‌ها به هم برخورد نمی‌کنند؟

   پاسخ: چون هرکدام روی مدار خودش می‌چرخد و مدارها با هم فاصله دارند — همان چیزی که با هشت دایره‌ی حیاط ساختید.

به مسیر حرکت سیّاره‌ها به دور خورشید، مدار می‌گویند.

سال، ماه و مهتابفعّالیتصفحه ۷۴ کتاب درسی

از یک دورگردش هر سیّاره به دور خورشید، سالِ آن سیّاره به وجود می‌آید. سالِ زمین حدود ۳۶۵ شبانه‌روز است. تقویم کشور ما بر اساس گردش زمین به دور خورشید تنظیم شده است؛ به همین دلیل به آن تقویم خورشیدی یا شمسی می‌گویند.

ماه نزدیک‌ترین همسایه‌ی زمین است و به دور آن می‌چرخد. ماه از خود نوری ندارد و نور خورشید را بازتاب می‌کند؛ به این نور مهتاب می‌گویند. در کره‌ی ماه آب و هوا وجود ندارد و سطح آن ناهموار و دارای تعداد زیادی گودال کوچک و بزرگ است. چرخش ماه به دور زمین حدود چهار هفته طول می‌کشد که به آن ماه قمری می‌گویند.

1. ۱به مدّت ۲ هفته، از اوّل یک ماه قمری، هر شب ماه را در آسمان مشاهده کنید و شکل آن را در جدول چهارده‌خانه‌ی کتاب رسم کنید.
2. ۲به مدّت ۲ هفته آسمان را در روز هم مشاهده کنید؛ آیا ماه را در آسمان می‌بینید؟ شکل آن را رسم کنید و گزارش دهید.

1. الف) سالِ کدام سیّاره‌ی منظومه‌ی خورشیدی از بقیّه طولانی‌تر است؟ چرا؟

   پاسخ: نپتون؛ چون دورترین سیّاره است و مدارش از همه بزرگ‌تر، پس یک دور زدنش بیشترین زمان را می‌برد. به جدول شعاع دایره‌ها نگاه کنید.

2. ب) ستاره‌ها در روز کجا هستند و چرا در روز نمی‌توانیم آن‌ها را ببینیم؟

   پاسخ: همان‌جا هستند؛ نور خورشید آن‌قدر زیاد است که نور کم‌رنگِ آن‌ها دیده نمی‌شود.

حدود هزار سال پیش، اوّلین رصدخانه در ایران و در شهر ری ساخته شد. در رصدخانه‌ها، ستاره‌شناسان با ابزارهای مختلف ستاره‌ها و سیّاره‌ها را مطالعه می‌کنند.