درس 10: خیلی کوچک، خیلی بزرگ
صفحه ۷۳ تا ۷۸ کتاب درسی
یاخته و میکروسکوپجمعآوری اطّلاعاتصفحه ۷۴ کتاب درسی
برای مشاهدهی بیشتر یاختهها و جانداران تکیاختهای از میکروسکوپ استفاده میشود. پیش از کار با میکروسکوپ بهتر است با اجزای آن آشنا شویم: عدسی چشمی، عدسیهای شیئی، صفحهی چرخان، پیچ تنظیم تند و کُند، صفحهی میکروسکوپ، گیره، پیچ جابهجاکنندهی لام، کندانسور، لامپ، کلید تنظیم میزان نور، دسته و پایه.
شگفتیهای آفرینش: در بدن انسان دهها هزار میلیارد یاخته وجود دارد؛ امّا شاید باور نکنید که بیشتر جانداران فقط یک یاخته دارند.
کار با میکروسکوپصفحه ۷۵ کتاب درسی
- پس از تمیز کردن عدسیها، صفحهی میکروسکوپ را در پایینترین وضعیت خود قرار دهید.
- عدسی شیئی با بزرگنمایی کم را در مسیر نور قرار دهید.
- یکی از نمونههای آماده را بردارید و لام را روی صفحه بین گیرهی میکروسکوپ طوری قرار دهید که لامل به سمت بالا باشد و نور از آن عبور کند.
- درون عدسی چشمی نگاه کنید و با پیچ تنظیم، صفحهی میکروسکوپ را آهسته به سمت بالا بیاورید.
- با مشاهدهی تصویر، با پیچ جابهجاکننده لام را به اندازهای حرکت دهید که تصویر وسط میدان دید قرار گیرد؛ سپس تصویر را تنظیم کنید تا واضح دیده شود.
- عدسی با بزرگنمایی متوسّط را در مسیر نور قرار دهید و تصویر را بهآهستگی تنظیم کنید.
- عدسی با بزرگنمایی زیاد را در مسیر نور قرار دهید و دوباره تصویر را تنظیم کنید.
ترتیب از بزرگنمایی کم به زیاد است، نه برعکس؛ با بزرگنمایی زیاد پیدا کردن نمونه تقریباً ناممکن است.
یک قطره آبِ سبزرنگآزمایش کنیدصفحه ۷۵ کتاب درسی
با کمک والدین خود چند شیشهی کوچک دردار تهیه کنید و از آب مکانهای مختلف مثل حوض، برکه، نهر و رودخانه که ظاهر سبزرنگ دارند نمونهبرداری کنید و به کلاس بیاورید.
با کمک معلّم، قطرهای از نمونههای آب را روی تیغهی شیشهای بریزید و تیغک را روی آن قرار دهید؛ میکروسکوپ را تنظیم و نمونه را مشاهده کنید.
ممکن است در قطرهی آب رشتههای سبزرنگی ببینید که از کنار هم قرار گرفتن یاختههای مثل هم تشکیل شدهاند. این موجودات زنده پُریاختهایهای ساده هستند و جلبکهای رشتهای نام دارند. ذرّات ریز دیگری که بین این رشتهها میبینید، ممکن است جانداران تکیاختهای یا پُریاختهای ساده باشند.
آب نهر یا مکانهای دیگر ممکن است آلوده باشد. نکات بهداشتی را در آزمایش رعایت کنید.
مخمّرِ نانواییعلم و زندگیصفحه ۷۶ کتاب درسی
کمی مخمّر از نانوایی محلّهی خود یا فروشگاه تهیه کنید. مخمّر نانوایی را در آب بریزید و کمی صبر کنید. یک قطره از محلول تهیهشده را روی لام بریزید و لامل را روی آن قرار دهید.
موجودات تکیاختهای گرد یا بیضیشکلی که میبینید، مخمّرها هستند. اگر با دقّت بیشتر نگاه کنید، بعضی از آنها را در حال جوانه زدن خواهید دید. مخمّرها از قارچهای تکیاختهای هستند.
مخمّر را میتوان بهصورت مایهی خمیر از نانواییها یا بهصورت ذرّات خشک جامد از فروشگاه تهیه کرد.
از ذرّهبین تا میکروسکوپعلم و زندگیصفحه ۷۷ کتاب درسی
در گذشتههای دور برای دیدن اجسام ریز از ذرّهبین استفاده میشد. ذرّهبین اجسام را ۱۰ تا ۲۰ برابر بزرگ میکند. اوّلین میکروسکوپها با قرار دادن ذرّهبینها در کنار همدیگر ساخته شدند.
حدود ۴۰۰ سال پیش رابرت هوک اوّلین میکروسکوپ را ساخت و با آن توانست قطعهای از چوبپنبه را با دقّت ببیند و تصویر آن را رسم کند. او برای حفرههای چوبپنبه اصطلاح سلّول (به معنای اتاق کوچک) را به کار برد. پس از آن میکروسکوپ دیگری ساخته شد که با آن توانستند موجودات ریز درون آب را ببینند.
میکروسکوپهای نوری امروزی میتوانند نمونه را تا ۲۰۰۰ برابر بزرگتر نشان دهند.
الف) میکروسکوپهای قدیمی و امروزی را با یکدیگر مقایسه کنید. چه نتیجهای میگیرید؟
پاسخ: اصلِ کار یکی است — چند عدسی کنار هم و نوری که از نمونه عبور میکند — ولی بزرگنمایی و وضوح بسیار بیشتر شده است. پیشرفت از تغییر اصل نیامده، از بهتر شدن عدسی و نور آمده است.