درس 10: خاک با ارزش (هوازدگی سنگها، گیاخاک، نفوذ آب در خاک و فرسایش)
صفحه ۷۹ تا ۸۸ کتاب درسی
چرا رنگ خاکها فرق دارد؟فعّالیتصفحه ۸۰ کتاب درسی
امروز معلّم سه نوع خاک با خود به کلاس آورده بود تا در آنها سبزی بکارد. خاکها به رنگهای متفاوتی بودند. یکی از اعضای گروهِ محمّد از معلّم پرسید: چرا رنگ و اندازهی ذرّات خاکها متفاوت است؟
- سنگهای مختلفی تهیه کنید و شکل ظاهری آنها را مشاهده کنید.
- سنگها را در یک قوطی فلزّی بریزید، درِ آن را ببندید و سعی کنید با تکان دادن قوطی، سنگها را به قطعههای کوچکتری تبدیل کنید.
- پیشبینی کنید کدام سنگها تغییر میکنند.
- درِ قوطی را باز کنید و مشاهدات خود را بیان کنید: کدام سنگها بیشتر خرد شدهاند؟ آیا قطعههای بهدستآمده از نظر رنگ و اندازه یکساناند؟
سنگها در طول سالیان دراز به روشهای مختلفی خُرد میشوند، سپس تغییر شیمیایی پیدا میکنند و به خاک تبدیل میشوند. خاک در طبیعت بهکُندی تشکیل میشود: برای تشکیل لایهای خاک به ضخامت یک سانتیمتر، حدود ۲۰۰ سال زمان لازم است.
ریشهی گیاه سنگ را میشکندکاوشگریصفحه ۸۱ کتاب درسی
سنگها بر اثر وزش باد، ریزش کوه و جاری شدن آب جابهجا میشوند، به یکدیگر برخورد میکنند و خرد میشوند. عوامل دیگری نیز در خرد شدن سنگها اثر دارند.
وسایل و موادّ لازم: خاک رس، ماسه، خاک باغچه، قاشق، آب، گلدان کوچک، کاسه، دانهی لوبیا و دستکش.
- با آب و خاک رُس، گِل رُس درست کنید.
- گلولههای کوچکی از گِل رس درست کنید و بگذارید خشک شوند.
- حدود یکسوم گلدان را از گلولههای رُسی پر کنید.
- سپس یک لایه ماسه و بعد از آن مقداری خاک باغچه روی گلولههای رسی بریزید. در آخر، دانهی لوبیایی را که از شب قبل خیس کردهاید در گلدان بکارید.
- هر روز با آبفشان مقدار کمی آب به لوبیا بدهید.
- بعد از چهار هفته، گلدان را بشکنید و مشاهدات خود را یادداشت کنید.
ریشهی گیاهان رشد میکند و به داخل شکاف سنگها میرود. ریشه با گذشت زمان بزرگتر میشود و به جای بیشتری نیاز دارد؛ بنابراین سنگها را میشکند تا برای خود جا باز کند.
یخ سنگ را میشکندگفتوگوصفحه ۸۳ کتاب درسی
یک بطری پلاستیکی را از آب پر کنید، درِ آن را محکم ببندید و در فریزر بگذارید تا آب درونش کاملاً یخ ببندد. آنگاه بطری را از فریزر خارج کنید و مشاهدههای خود را بنویسید.
در جاهای کوهستانی، به هنگام شب دمای هوا بسیار کم میشود؛ بهطوری که اگر درون فضای شکاف سنگها آب وجود داشته باشد، ممکن است یخ بزند. یخ نسبت به آب فضای بیشتری را اشغال میکند؛ به همین دلیل به دو طرف سنگ فشار وارد میکند و آن را میشکند.
- آب در شکاف سنگ نفوذ میکند.
- آب در شکاف سنگ یخ میزند.
- سنگ شکسته میشود.
سه نوع خاک را مقایسه کنیدفعّالیتصفحه ۸۴ کتاب درسی
- مقداری خاک رس، خاک باغچه و ماسه را بهصورت جداگانه روی کاغذ بریزید، مشاهده کنید و جدول را کامل کنید.
- مقداری از هر سه نمونه خاک را در لیوانهایی که تا نیمه آب دارند بریزید؛ سعی کنید خاک از سطح آب بالاتر نیاید. مخلوط را خوب هم بزنید و در جایی بگذارید که تکان نخورد.
- اگر روی آب هر لیوان چیزی جمع شده است، آنها را با قاشق جدا کنید، روی کاغذ جداگانه بریزید و با ذرّهبین خوب نگاه کنید.
| نمونهی خاک | رنگ | اندازهی ذرّهها (ریز، بسیار ریز) |
|---|---|---|
| خاک رس | … | … |
| خاک باغچه | … | … |
| ماسه | … | … |
الف) کدام لیوان گلولای بیشتری دارد و در کدام لیوان مواد زودتر تهنشین میشود؟
پاسخ: هرچه خاک دانهریزتر باشد، آب را بیشتر گلآلود میکند و دیرتر تهنشین میشود. هرچه ذرّههای خاک درشتتر باشند، زودتر تهنشین میشوند.
خاک باغچه اجزای گوناگونی دارد و برای رشد گیاه مناسب است.
گیاخاکفعّالیتصفحه ۸۵ کتاب درسی
گلدانی را بردارید و کمی خاک در آن بریزید. روی آن مقداری برگ یا باقیماندهی سبزیجات (بهتر است ریز شود) بریزید و آن را با خاک بپوشانید. خاک را مرطوب نگه دارید. پس از ۲ تا ۳ هفته خاکِ روی برگها را کنار بزنید؛ برگها چه تغییری کردهاند؟
در پاییز، باغبانها برگ درختان را در یک جا جمع میکنند و روی آنها را با خاک میپوشانند. این کار سبب تقویت خاک میشود.
وقتی باقیماندهی گیاهان درون خاک قرار میگیرد، با گذشت زمان تغییر میکند و میپوسد. در نتیجه، مخلوط تیرهرنگی به دست میآید که به آن گیاخاک میگویند. گیاخاک موادّ مناسب و لازم برای رشد گیاهان را دارد.
هنگام کار کردن با خاک حتماً از دستکش یکبارمصرف و بیلچه استفاده کنید و بعد از انجام دادن آزمایشها، دستهای خود را با آب و مایع دستشویی بشویید.
نفوذ آب در خاکفعّالیتصفحه ۸۶ کتاب درسی
اعضای گروه محمّد میخواستند بدانند که آیا آب از همهی خاکها به یک اندازه و با یک سرعت عبور میکند.
- ۳ لیوان یکبارمصرف شفّاف بردارید و ته آنها را با میخ سوراخ کنید.
- برچسبها را به لیوانها بچسبانید و نام خاکها را روی آنها بنویسید.
- در هر سه لیوان به مقدار مساوی خاک رس، ماسه و خاک باغچه بریزید.
- زیر هر لیوان ظرفی را که قبلاً با خطکش نشانهگذاری کردهاید قرار دهید.
- به کمک دوستانتان روی خاک لیوانها بهطور همزمان و به مقدار مساوی آب بریزید.
- ۱۵، ۲۰ و ۳۰ دقیقه صبر کنید و مقدار آب خارجشده را اندازهگیری و در جدول بنویسید؛ سپس نتیجه را روی یک نمودار ستونی نمایش دهید.
| نوع خاک | در ۱۵ دقیقه | در ۲۰ دقیقه | در ۳۰ دقیقه |
|---|---|---|---|
| خاک رس | … | … | … |
| ماسه | … | … | … |
| خاک باغچه | … | … | … |
الف) آب در کدام خاک بیشتر نفوذ میکند؟ کدام خاک آب بیشتری در خود نگه میدارد؟ کدام برای کشاورزی مناسبتر است؟
پاسخ: در ماسه بیشتر نفوذ میکند و خاک رس آب بیشتری نگه میدارد. خاک باغچه که میان این دو است برای کشاورزی مناسبتر است — هم آب را نگه میدارد و هم ریشه در آن خفه نمیشود.
فرسایش خاکجمعآوری اطّلاعاتصفحه ۸۷ کتاب درسی
با گذشت زمان، آب و باد مقداری از خاک را با خود جابهجا میکنند که به آن فرسایش خاک میگویند. کتاب میپرسد در کدام زمین آب زودتر خاک را میشوید و با خود میبرد.
سه تصویر هم میآورد که همه در فرسایش خاک نقش دارند: قطع درختان، شخم زدن و چرای دام.
الف) با چه روشهایی میتوانیم از فرسایش خاک جلوگیری کنیم؟
پاسخ: کاشتن درخت و پوشش گیاهی، شخم زدن در جهت مناسب، مدیریت چرای دام، و ساختن پله و دیواره در زمینهای شیبدار. یادتان باشد یک سانتیمتر خاک ۲۰۰ سال وقت میخواهد.