درس 6: سنگها
صفحه ۴۷ تا ۵۸ کتاب درسی
سنگهای اردوفعّالیتصفحه ۴۸ کتاب درسی
دانشآموزان همراه آموزگار خود برای جمعآوری اطّلاعات دربارهی سنگها به منطقهای کوهستانی رفتند و هر گروه تعدادی سنگ جمعآوری کرد. آنها در مسیر متوجّه تفاوت شکل و اندازهی سنگها شدند.
وسایل و موادّ لازم: تعدادی سنگ، ماژیک ضدّآب، ذرّهبین، سکّه، مداد و دفترچهی یادداشت.
- سنگهای گوناگونی را از محیط اطراف خود جمعآوری کنید و به کلاس بیاورید.
- سنگها را با ماژیک شمارهگذاری کنید.
- سنگها را مشاهده کنید.
- سکّهای را روی هریک از سنگها بکشید و ببینید چه مشاهده میکنید.
- سنگها را با ذرّهبین دوباره مشاهده کنید و جدول را کامل کنید.
| شمارهی سنگ | رنگ | زبری یا صافی | خراش سکّه (میاندازد / نمیاندازد) | اندازهی ذرّهها (درشت / ریز) |
|---|---|---|---|---|
| ۱ | … | … | … | … |
| ۲ | … | … | … | … |
| ۳ | … | … | … | … |
| ۴ | … | … | … | … |
سنگها از نظر ویژگیهای ظاهری مانند رنگ، زبری، صافی، سختی و اندازهی ذرّههایشان متفاوتاند. کشیدن سکّه راهی برای سنجیدن سختی است: سنگی که سکّه رویش خط میاندازد نرمتر است.
سنگها در مسیر رود تغییر میکنندگفتوگوصفحه ۵۰ کتاب درسی
وقتی رود از کوه جاری میشود، در مسیر خود سنگها را به حرکت درمیآورد و جابهجا میکند.
الف) در شکل کتاب، اندازهی سنگها در محلّ شمارهی (۱) با محلّ شمارهی (۲) چه تفاوتی دارد؟
پاسخ: بالادست، نزدیک کوه، سنگها درشت و گوشهدارند؛ پاییندست ریزتر و گردترند، چون در مسیر به هم ساییده شدهاند.
ب) هریک از سنگهای الف، ب و پ را به احتمال زیاد در کدام قسمت رودخانه میبینید؟
پاسخ: سنگِ درشت و تیز را بالادست، سنگِ گرد و متوسّط را میانه، و ماسهی ریز را پاییندست و نزدیک دریا.
سنگ رسوبیفعّالیتصفحه ۵۱ کتاب درسی
یک گروه از دانشآموزان متوجّه شدند برخی سنگها لایهلایهاند و پرسیدند چرا. برای یافتن پاسخ، دو فعّالیت انجام دهید.
- در یک ظرف شفّاف تا نیمه آب بریزید و یک تختهی نازک و صاف درون ظرف قرار دهید.
- یک لیوان سنگریزه روی تخته بریزید.
- همین کار را به ترتیب با شن و ماسه تکرار کنید و مشاهدههای خود را یادداشت کنید.
- برای ساختن مدل: دو لیوان آب درون کیسهی پلاستیکی ضخیمی بریزید و یک لیوان گچ به آن اضافه کنید.
- با یک قاشق چوبی این مخلوط را هم بزنید و مخلوط سنگریزهها را درون کیسه بریزید.
- یک لیوان شن به مخلوط اضافه کنید و مدّتی صبر کنید تا مخلوط درون کیسه خشک شود؛ سپس آن را از کیسه خارج کنید.
الف) سنگهای رسوبی چگونه ساخته میشوند؟
پاسخ: رود هنگام سرازیر شدن از کوه، سنگها و ذرّههای ریز و درشت را با خود میبرد. ذرّههای ریزتر و گلولای همراه رود حرکت میکنند تا وارد دریا و دریاچه شوند؛ آنجا تهنشین میشوند و لایهلایه روی هم قرار میگیرند. این لایهها پس از سالهای طولانی سخت میشوند و سنگهای رسوبی را تشکیل میدهند.
هنگام کار با گچ حتماً از دستکش استفاده کنید.
سنگ آذرینفعّالیتصفحه ۵۳ کتاب درسی
درون زمین بسیار گرم است و سنگهای درون زمین به دلیل گرمای زیاد به حالت مذاب درمیآیند. این موادّ مذاب در اثر فعّالیت آتشفشانی به سطح زمین میرسند و پس از سرد شدن، سنگهای آذرین را تشکیل میدهند.
- ظرفی فلزّی یا شیشهای نشکن را روی چراغ الکلی قرار دهید.
- مقداری کَره و شکلات جامد درون ظرف بریزید.
- کمی صبر کنید تا کَره و شکلات ذوب شوند و با یک قاشق آنها را هم بزنید.
- پیشبینی کنید اگر ظرف را از روی شعله بردارید چه اتّفاقی میافتد.
- کمی صبر کنید تا مخلوط سرد شود؛ آنچه را مشاهده کردید با پیشبینی خود مقایسه کنید.
سنگها نیز مانند شکلات و کَره بر اثر گرما ذوب میشوند و پس از سرد شدن دوباره به حالت جامد درمیآیند.
سنگ دگرگونیفعّالیتصفحه ۵۵ کتاب درسی
سنگها نیز در طبیعت بر اثر گرما و فشار زیاد تغییر میکنند؛ به همین سبب به آنها سنگهای دگرگونی میگویند. کتاب یک نمونه میآورد: سنگ آهک با تغییر به سنگ مرمر تبدیل میشود.
- در گروه خود با گِل رس گلولههایی کوچک درست کنید.
- با سوزن تهگرد وسط این گلولهها را سوراخ کنید و صبر کنید تا خشک شوند.
- به کمک یک بزرگتر، تعدادی از گلولههای خشکشده را گرما دهید.
- پیشبینی کنید کدام گلولهها درون آب شکل خود را حفظ میکنند و برای بررسی نظر خود آزمایشی طرّاحی و اجرا کنید.
- گلولههای سالم را رنگآمیزی کنید و با آنها تسبیح، گردنبند و دستبند بسازید.
- سنگ رسوبی
- از تهنشین شدن و سخت شدن لایههای ذرّهها ساخته میشود
- سنگ آذرین
- از سرد شدن موادّ مذابی که به سطح زمین رسیدهاند ساخته میشود
- سنگ دگرگونی
- سنگی که بر اثر گرما و فشار زیاد تغییر کرده است
در انجام این فعّالیت از دستکش استفاده کنید. دربارهی چگونگی تهیهی خشت و آجر و استحکام خانههای خِشتی و آجری هم اطّلاعات جمع کنید.
از سنگها چه استفادههایی میشود؟جمعآوری اطّلاعاتصفحه ۵۶ کتاب درسی
مغز مداد شما، گچی که با آن روی تخته مینویسید، گچی که دیوارها را با آن سفید میکنند، پنجرههای فلزّی، دستگیرههای در، بیشتر وسایل آشپزخانه و حتّی نمکی که در غذا میریزیم، از سنگهای گوناگون تهیه میشوند.
سنگ آهن نوعی سنگ در طبیعت است که از آن آهن تهیه میکنند. این سنگ در همهجا یافت نمیشود. در کارخانهی ذوب آهن، فلزّ آهن را از سنگ آهن به دست میآورند.
سهم شما در حفاظت از منابع خدادادی زمین: زبالهها را در طبیعت رها نمیکنم؛ سنگها را بدون دلیل در طبیعت جابهجا نمیکنم، چون برخی جانوران کوچک زیر سنگها زندگی میکنند.