درس 5: زمین پویا
صفحه ۳۱ تا ۳۸ کتاب درسی
زمینلرزه چگونه به وجود میآید؟آزمایش کنیدصفحه ۳۲ کتاب درسی
زمینلرزه یکی از پدیدههای طبیعی است که در کرهی زمین رخ میدهد و باعث آزاد شدن انرژی درونی زمین میشود. ما باید با شناخت زمینلرزه و پدیدههای طبیعی دیگر مانند آتشفشان بتوانیم در کنار آنها زندگی کنیم.
هر گروه یک عدد تخممرغ آبپز با پوست به کلاس بیاورد.
- با انگشتان خود به پوستهی تخممرغ فشار وارد کنید.
- حالا پوست تخممرغ را بکنید و با انگشتان خود به سفیدهی تخممرغ فشار وارد کنید.
- چگونگی عکسالعمل پوسته و سفیده را با هم مقایسه کنید و نتیجه را به کلاس گزارش دهید.
- سپس تخممرغ را بهوسیلهی چاقو از وسط نصف کنید و لایههای آن را با لایههای زمین مقایسه کنید.
پوسته میشکند و سفیده نمیشکند — همان تفاوتی که میان سنگکرهی شکننده و خمیرکرهی نرم وجود دارد.
چوب تَر و چوب خشککاوشگریصفحه ۳۳ کتاب درسی
- یک قطعه چوب خشک و یک قطعه چوب تَر با قطر تقریبی یک سانتیمتر و طول ۷۰ سانتیمتر بردارید. چوبها را طوری روی میز محکم ببندید که فاصلهی ابتدای هر دو تا لبهی میز یکسان باشد.
- از هریک از چوبها یک وزنهی ۲۰۰ گرمی آویزان کنید. فاصلهی محلّ قرار گرفتن وزنهها با انتهای هر دو چوب باید یکسان باشد. فاصلهی وزنه تا زمین را اندازهگیری و یادداشت کنید.
- مرحلهی دو را با وزنههای ۳۰۰ و ۳۵۰ گرمی تکرار و مشاهدات خود را در جدول یادداشت کنید.
| جرم وزنه (گرم) | ۲۰۰ | ۳۰۰ | ۳۵۰ |
|---|---|---|---|
| چوب خشک | … | … | … |
| چوب تَر | … | … | … |
الف) نتیجهی کاوش چیست؟
پاسخ: چوب تَر خم میشود و چوب خشک تا جایی مقاومت میکند و بعد میشکند. سنگهای پوسته هم مثل چوب خشکاند: حالت شکننده دارند و وقتی نیرو وارد شود، بهجای خم شدن میشکنند.
دربارهی سورهی زلزال با دانشآموزان گفتوگو کنید.
چرا همهی زمینلرزهها خرابی ندارند؟فکر کنیدصفحه ۳۴ کتاب درسی
موادّ تشکیلدهندهی زمین، در برخی قسمتها مانند پوسته، حالت شکننده دارند. در صورتی که به این قسمتها نیرو وارد شود، میشکنند. انرژی حاصل از شکستن سنگکرهی زمین بهصورت امواج لرزهای از داخل زمین به سطح آن میرسد و باعث تغییراتی در سطح زمین میشود.
| بهداشتی | ساختمانی | اجتماعی |
|---|---|---|
| آلودگی آبها | ریزش آوار | از دست دادن عزیزان |
| شیوع بیماریهای واگیر | شکستن سد | بیکاری |
| … | … | … |
شگفتیهای آفرینش: سالانه حدود ۱۰۰۰۰ زمینلرزهی خفیف در کشور رخ میدهد که توسّط لرزهنگارها ثبت میشود؛ امّا مردم آنها را حس نمیکنند. این زمینلرزهها باعث آزاد شدن انرژی درونی زمین و جلوگیری از وقوع زمینلرزههای بزرگتر میشوند.
پای شکستهی فوتبالیستفکر کنیدصفحه ۳۵ کتاب درسی
یکی از بازیکنان فوتبال در مسابقهای بر اثر برخورد با بازیکن حریف، دچار شکستگی ساق پا شد؛ پس از چند ماه استراحت و درمان، دوباره به میدان بازی برگشت.
الف) اگر به همان پای این بازیکن دوباره ضربه وارد شود، احتمال شکستگی در کدام قسمت بیشتر است؟
پاسخ: در همان محلّ شکستگیِ قبلی. زمین هم همینطور است: وقتی به پوسته نیرو وارد میشود، جاهایی که شکستگی دارند راحتتر از سایر قسمتها جابهجا میشوند. بنابراین زمینلرزه در محلّ شکستگیها خسارتهای بیشتری ایجاد میکند.
قبل، هنگام و بعد از زمینلرزهگفتوگوصفحه ۳۵ کتاب درسی
| قبل از وقوع | هنگام وقوع | بعد از وقوع |
|---|---|---|
| مقاومسازی ساختمانها | حفظ خونسردی | کمک به مصدومین |
| برگزاری مانور زمینلرزه | پناهگیری مناسب | توجّه به هشدارها و پیامهای مسئولین |
| … | کمک به افراد کمتوان | … |
الف) در کدام کشور هر ساله تعداد زیادی زمینلرزهی شدید رخ میدهد و چه تدابیری اندیشیدهاند؟
پاسخ: اطّلاعات جمع کنید و به کلاس گزارش دهید؛ همچنین دربارهی مهمترین زمینلرزههای ۵۰ سال اخیر ایران، از نظر محلّ وقوع و خسارتهای واردشده.
با کمک معلّم و متخصّصان مانور زمینلرزه، مکانهای امن مدرسهی خود را شناسایی کنید و شیوهی پناهگیری مناسب را در کلاس تمرین کنید.
آتشفشانفعّالیتصفحه ۳۶ کتاب درسی
دو فعّالیتِ کتاب پشت سر هم میآیند. اوّل: هنگام پختن برنج کنار مادر خود بایستید و در زمان جوشیدن آن را به دقّت مشاهده کنید. اگر شعلهی زیر ظرف را کم یا زیاد کنیم چه اتّفاقی میافتد؟ جوشیدن آب برنج را با جوشش موادّ مذاب درون زمین مقایسه کنید.
دوم: مقداری خاک رُس را با آب مخلوط و گِل رُس تهیّه کنید؛ سپس آن را به شکل مخروط آتشفشانی درآورید که دهانهی آن فرورفته است. پس از خشک شدن، مقداری آمونیم دیکرومات در دهانهی آن بریزید و با نظارت معلّم خود، آن را با شعلهی کبریت روشن و نتیجه را مشاهده کنید.
آزمایش در محیط بسته انجام نشود. هنگام برداشتن مادّهی شیمیایی از دستکش استفاده کنید.
فعّال، نیمهفعّال، خاموشصفحه ۳۷ کتاب درسی
آتشفشان زمانی اتّفاق میافتد که موادّ آتشفشانی از داخل زمین به سطح آن راه پیدا کند. موادّ خارجشده از دهانهی آتشفشان به سه دستهی جامد، مایع و گاز تقسیم میشود.
| وضعیت | معنی | نمونه |
|---|---|---|
| فعّال | در حال حاضر یا در سالهای اخیر موادّ آتشفشانی از آن خارج شده است | مِراپی در اندونزی |
| نیمهفعّال | فقط گاز از دهانهی آن خارج میشود | دماوند، تفتان |
| خاموش | هیچگونه مادّهای از دهانهی آن خارج نمیشود | سهند، سبلان |
گازِ آتشفشان را خودتان بسازیدآزمایش کنیدصفحه ۳۸ کتاب درسی
مهمترین گازهای خارجشده از دهانهی آتشفشانها، بخار آب و کربندیاکسید است.
- مقداری جوش شیرین را در یک لیوان بریزید و سپس به آن مقداری سرکه اضافه کنید.
- مشاهدات خود را یادداشت و به کمک معلّم خود نوع گاز حاصل را تعیین کنید.
| فواید | ضررها |
|---|---|
| تشکیل دریاچه | انتشار گازهای سمّی |
| توسعهی گردشگری | ریزش بارانهای اسیدی |
| ایجاد زمینهای کشاورزی حاصلخیز | ایجاد سونامی |
| … | … |
دربارهی کاربرد سنگهای آتشفشانی مانند پوکهی معدنی و سنگ پا اطّلاعات جمع کنید و به کلاس گزارش دهید.